ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ
ગીતાનો સાર — આત્માની અમરતા અને કર્મયોગનો પરિચય.
72 શ્લોક
આ અધ્યાયના બધા શ્લોક
- 2.1 – सञ्जय उवाच – સંજયે કહ્યું — આ રીતે કરુણાથી ઘેરાયેલા, આંસુઓથી ભરેલી અને વ્યાકુળ આંખોવાળા, શોકમાં ડૂબેલા તે અર્જુનને ભગવાન…
- 2.2 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું — હે અર્જુન! આ સંકટની ઘડીએ તને આ મોહ ક્યાંથી આવી વળગ્યો?
- 2.3 – क्लैब्यं मा स्म गमः – હે પાર્થ! નપુંસકતા (કાયરતા)ને વશ ન થા; તે તને શોભતી નથી. હે પરંતપ!
- 2.4 – अर्जुन उवाच – અર્જુને કહ્યું — હે મધુસૂદન! હે શત્રુઓનો સંહાર કરનાર! હું યુદ્ધભૂમિમાં પિતામહ ભીષ્મ અને ગુરુ દ્રોણાચાર્ય…
- 2.5 – गुरूनहत्वा हि महानुभावान् – આ મહાનુભાવ ગુરુજનોને મારવા કરતાં આ સંસારમાં ભિક્ષા માગીને જીવવું પણ વધારે કલ્યાણકારી છે; કારણ કે ગુરુજનોને…
- 2.6 – न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो – અમે એ પણ નથી જાણતા કે અમારા માટે શું શ્રેષ્ઠ છે — અમે તેમને જીતીએ કે તેઓ અમને જીતી લે.
- 2.7 – कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः – કાયરતાના દોષથી મારો સ્વભાવ દબાઈ ગયો છે અને ધર્મ વિશે મારું ચિત્ત મોહિત થઈ ગયું છે.
- 2.8 – न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् – પૃથ્વી પર શત્રુરહિત, સમૃદ્ધ રાજ્ય અને દેવતાઓનું આધિપત્ય મળે તો પણ, મને એવો કોઈ ઉપાય દેખાતો નથી જે મારી…
- 2.9 – सञ्जय उवाच – સંજયે કહ્યું — હે શત્રુઓને તપાવનાર રાજન્! નિદ્રાને જીતનાર અર્જુન ઇન્દ્રિયોના સ્વામી શ્રીકૃષ્ણને આમ કહીને…
- 2.10 – तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत – હે ભરતવંશી ધૃતરાષ્ટ્ર! ત્યારે બંને સેનાઓની વચ્ચે શોક કરતા તે અર્જુનને ભગવાન હૃષીકેશે જાણે સ્મિત કરતાં આ વચનો…
- 2.11 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું — તું તેમના માટે શોક કરે છે જેઓ શોક કરવાને યોગ્ય નથી, અને સાથે જ્ઞાનીઓ જેવી વાતો પણ કરે છે.
- 2.12 – न त्वेवाहं जातु नासं – એવું ક્યારેય નહોતું કે હું ન હતો, કે તું ન હતો, કે આ રાજાઓ ન હતા; અને એવું પણ નથી કે હવે પછી આપણે સૌ નહીં…
- 2.13 – देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं – જેમ દેહધારી આત્માને આ જ શરીરમાં બાળપણ, યુવાની અને ઘડપણ પ્રાપ્ત થાય છે, તેમ જ તેને બીજા શરીરની પ્રાપ્તિ થાય…
- 2.14 – मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः – હે કુંતીપુત્ર! ઇન્દ્રિયો અને વિષયોના સંયોગો જ ઠંડી-ગરમી અને સુખ-દુઃખ આપનારા છે.
- 2.15 – यं हि न व्यथयन्त्येते – હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! સુખ અને દુઃખને સમાન ગણનાર જે ધીર પુરુષને આ (ઇન્દ્રિય-વિષય સંયોગો) વ્યાકુળ કરતા નથી, તે જ…
- 2.16 – नासतो विद्यते भावो नाभावो – અસત્ (અનિત્ય)નું અસ્તિત્વ નથી અને સત્ (નિત્ય)નો અભાવ નથી.
- 2.17 – अविनाशि तु तद्विद्धि येन – જેનાથી આ સમગ્ર જગત વ્યાપેલું છે, તેને તું અવિનાશી જાણ. આ અવિનાશી તત્ત્વનો વિનાશ કરવા કોઈ પણ સમર્થ નથી.
- 2.18 – अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः – આ નિત્ય, અવિનાશી અને અપ્રમેય દેહધારી આત્માનાં આ બધાં શરીરો નાશવંત કહેવાયાં છે. માટે હે ભારત! તું યુદ્ધ કર.
- 2.19 – य एनं वेत्ति हन्तारं – જે આ આત્માને મારનાર સમજે છે અને જે તેને મરેલો માને છે — તે બંને સત્યને જાણતા નથી; કારણ કે આ આત્મા ન કોઈને…
- 2.20 – न जायते म्रियते वा – આ આત્મા ન ક્યારેય જન્મે છે અને ન ક્યારેય મરે છે; તે એક વાર થઈને ફરી ન થનારો પણ નથી.
- 2.21 – वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् – હે પાર્થ! જે પુરુષ આ આત્માને અવિનાશી, નિત્ય, અજન્મા અને અવ્યય જાણે છે, તે કેવી રીતે કોઈને મરાવી શકે અને કેવી…
- 2.22 – वासांसि जीर्णानि यथा विहाय – જેમ માણસ જૂનાં વસ્ત્રો છોડીને બીજાં નવાં વસ્ત્રો ધારણ કરે છે, તેમ દેહધારી આત્મા જૂનાં શરીરો છોડીને બીજાં…
- 2.23 – नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं – આ આત્માને શસ્ત્રો કાપી શકતાં નથી, અગ્નિ બાળી શકતો નથી, પાણી ભીંજવી શકતું નથી અને વાયુ સૂકવી શકતો નથી.
- 2.24 – अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च – આ આત્મા કાપી શકાતો નથી, બાળી શકાતો નથી, ભીંજવી શકાતો નથી અને સૂકવી પણ શકાતો નથી.
- 2.25 – अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते – આ આત્મા અવ્યક્ત (ઇન્દ્રિયોથી અગોચર), અચિંત્ય (મનથી ન વિચારી શકાય એવો) અને અવિકારી (ક્યારેય ન બદલાનારો)…
- 2.26 – अथ चैनं नित्यजातं नित्यं – અને જો તું આ આત્માને સદા જન્મ લેનારો અને સદા મરનારો પણ માને, તોપણ હે મહાબાહો! તારે આ રીતે શોક ન કરવો જોઈએ.
- 2.27 – जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं – કારણ કે જેણે જન્મ લીધો છે તેનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, અને જે મર્યો છે તેનો જન્મ નિશ્ચિત છે.
- 2.28 – अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत – હે ભારત! બધાં પ્રાણીઓ જન્મ પહેલાં અવ્યક્ત (અપ્રગટ) હતાં, વચ્ચે વ્યક્ત (પ્રગટ) છે અને મૃત્યુ પછી ફરી અવ્યક્ત…
- 2.29 – आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन- – કોઈ આ આત્માને આશ્ચર્યની જેમ જુએ છે, કોઈ બીજો તેનું આશ્ચર્યની જેમ વર્ણન કરે છે, અને કોઈ અન્ય તેને આશ્ચર્યની…
- 2.30 – देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य – હે ભારત! સૌના શરીરમાં રહેનાર આ દેહી (આત્મા) સદા અવધ્ય છે — તેને ક્યારેય મારી શકાતો નથી.
- 2.31 – स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि – અને પોતાના સ્વધર્મને જોતાં પણ તારે વિચલિત ન થવું જોઈએ, કારણ કે એક ક્ષત્રિય માટે ધર્મયુક્ત યુદ્ધથી ચડિયાતું…
- 2.32 – यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् – હે પાર્થ! આપમેળે પ્રાપ્ત થયેલું અને સ્વર્ગના ખુલ્લા દ્વાર સમાન આવું યુદ્ધ ભાગ્યશાળી ક્ષત્રિયોને જ પ્રાપ્ત…
- 2.33 – अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं – પરંતુ જો તું આ ધર્મયુક્ત યુદ્ધ નહીં કરે, તો પોતાનો સ્વધર્મ અને કીર્તિ ગુમાવીને પાપને પ્રાપ્ત થઈશ.
- 2.34 – अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति – અને લોકો પણ તારી કાયમી અપકીર્તિની વાતો કરશે; અને સન્માનિત વ્યક્તિ માટે અપકીર્તિ મૃત્યુથી પણ વધારે (દુઃખદાયક)…
- 2.35 – भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः – મહારથી યોદ્ધાઓ એમ માનશે કે તું ભયને કારણે યુદ્ધમાંથી હટી ગયો; અને જેમની દૃષ્ટિમાં તું ખૂબ સન્માનિત રહ્યો છે…
- 2.36 – अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः – તારા શત્રુઓ તારા સામર્થ્યની નિંદા કરતાં તારા વિશે ન કહેવા જેવી ઘણી વાતો કહેશે.
- 2.37 – हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं – જો તું યુદ્ધમાં મરાઈશ તો સ્વર્ગ પામીશ, અને જો જીતીશ તો પૃથ્વીનું રાજ્ય ભોગવીશ. માટે હે કુંતીપુત્ર!
- 2.38 – सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ – સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ અને જય-પરાજયને સમાન ગણીને પછી યુદ્ધ માટે તૈયાર થા. આ રીતે યુદ્ધ કરવાથી તને પાપ નહીં લાગે.
- 2.39 – एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे – હે પાર્થ! આ બુદ્ધિ (જ્ઞાન) તને સાંખ્યના વિષયમાં કહેવાઈ. હવે તેને યોગ (કર્મયોગ)ના વિષયમાં સાંભળ, જે બુદ્ધિથી…
- 2.40 – नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते – આ (કર્મયોગના) માર્ગમાં કરેલા આરંભનો ક્યારેય નાશ થતો નથી અને તેમાં ઊલટું ફળ (દોષ) પણ થતું નથી.
- 2.41 – व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन – હે કુરુનંદન! આ (કર્મયોગના) માર્ગમાં નિશ્ચયાત્મક બુદ્ધિ એક જ હોય છે; પરંતુ જેમનો કોઈ નિશ્ચય નથી, તેમની…
- 2.42 – यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः – હે પાર્થ! જે અવિવેકી લોકો વેદોનાં (કર્મકાંડસંબંધી) વચનોમાં જ રમમાણ રહે છે અને કહે છે કે ‘આ સિવાય બીજું કશું…
- 2.43 – कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् – તેઓ કામનાઓથી ભરેલા મનવાળા અને સ્વર્ગને જ પરમ લક્ષ્ય માનનારા લોકો એવી વાણી બોલે છે જે ભોગ અને ઐશ્વર્યની…
- 2.44 – भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् – જેઓ ભોગ અને ઐશ્વર્યમાં અત્યંત આસક્ત છે અને એ (ફૂલો જેવી) વાણીથી જેમનું ચિત્ત હરાઈ ગયું છે, તેમની નિશ્ચયાત્મક…
- 2.45 – त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन – હે અર્જુન! વેદો (નો કર્મકાંડ ભાગ) ત્રણેય ગુણોનાં કાર્યોનું વર્ણન કરે છે.
- 2.46 – यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके – ચારે તરફ પાણીથી ભરેલું વિશાળ જળાશય મળી જાય ત્યારે નાના કૂવાનું જેટલું પ્રયોજન રહે છે, બ્રહ્મને જાણનાર જ્ઞાની…
- 2.47 – कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन – તારો અધિકાર માત્ર કર્મ કરવામાં છે, તેનાં ફળોમાં ક્યારેય નહીં.
- 2.48 – योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं – હે ધનંજય! યોગમાં સ્થિર થઈને, આસક્તિ છોડીને, સફળતા અને નિષ્ફળતામાં સમાન ભાવ રાખીને કર્મ કર.
- 2.49 – दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय – હે ધનંજય! બુદ્ધિયોગ (સમત્વબુદ્ધિ)ની તુલનામાં સકામ કર્મ અત્યંત નીચી કક્ષાનું છે.
- 2.50 – बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते – સમબુદ્ધિથી યુક્ત પુરુષ આ જ જીવનમાં પુણ્ય અને પાપ — બંનેથી મુક્ત થઈ જાય છે.
- 2.51 – कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं – સમબુદ્ધિથી યુક્ત જ્ઞાનીઓ કર્મથી ઉત્પન્ન થનારા ફળનો ત્યાગ કરીને, જન્મના બંધનમાંથી મુક્ત થઈને એ પદને પામે છે…
- 2.52 – यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति – જ્યારે તારી બુદ્ધિ મોહરૂપી કાદવને સંપૂર્ણપણે પાર કરી લેશે, ત્યારે તું જે સાંભળવા યોગ્ય છે અને જે સાંભળી…
- 2.53 – श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति – અનેક પ્રકારનાં વચનો સાંભળીને વિચલિત થયેલી તારી બુદ્ધિ જ્યારે સમાધિ (પરમાત્મા)માં નિશ્ચલ અને અચળ થઈને સ્થિર…
- 2.54 – अर्जुन उवाच – અર્જુને કહ્યું — હે કેશવ! સમાધિમાં સ્થિત સ્થિરબુદ્ધિ (સ્થિતપ્રજ્ઞ) પુરુષનાં લક્ષણો શાં છે?
- 2.55 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું — હે પાર્થ! જ્યારે માણસ મનમાં ઊઠતી બધી કામનાઓનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરે છે અને પોતાનાથી…
- 2.56 – दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः – દુઃખો આવતાં જેનું મન ઉદ્વિગ્ન થતું નથી, સુખો પ્રત્યે જેની લાલસા મટી ગઈ છે, અને જે રાગ, ભય તથા ક્રોધથી રહિત…
- 2.57 – यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् – જે સર્વત્ર આસક્તિરહિત છે, અને તે-તે શુભ કે અશુભ (અનુકૂળ કે પ્રતિકૂળ) પરિસ્થિતિ પામીને ન હરખાય છે, ન દ્વેષ…
- 2.58 – यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव – અને જેમ કાચબો પોતાનાં અંગોને બધી બાજુથી સંકેલી લે છે, તેમ જ્યારે આ પુરુષ પોતાની ઇન્દ્રિયોને ઇન્દ્રિયોના…
- 2.59 – विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः – વિષયોને ગ્રહણ ન કરનાર (નિરાહારી) દેહધારી માણસથી વિષયો તો દૂર થઈ જાય છે, પરંતુ તેનો રસ (અંદરની લાલસા) જતો નથી.
- 2.60 – यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य – હે કુંતીપુત્ર! સંયમ માટે પ્રયત્ન કરતા વિવેકી પુરુષના મનને પણ આ વલોવી નાખનારી ઇન્દ્રિયો બળપૂર્વક હરી જાય છે.
- 2.61 – तानि सर्वाणि संयम्य युक्त – એ બધી ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખીને સાધક યોગયુક્ત થઈને મને જ પરમ આશ્રય માનીને (મત્પર થઈને) બેસે; કારણ કે જેની…
- 2.62 – ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते – વિષયોનું ચિંતન કરનાર માણસને તે વિષયોમાં આસક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે; આસક્તિમાંથી કામના જન્મે છે, અને કામના (માં…
- 2.63 – क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः – ક્રોધમાંથી સંમોહ (ગાઢ મૂઢતા) ઉત્પન્ન થાય છે, સંમોહમાંથી સ્મૃતિ ભ્રમિત થાય છે, સ્મૃતિ નષ્ટ થતાં બુદ્ધિનો નાશ…
- 2.64 – रागद्वेषविमुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् – પરંતુ જેણે પોતાના અંતઃકરણને વશ કર્યું છે, તે રાગ-દ્વેષથી રહિત અને પોતાના વશમાં રાખેલી ઇન્દ્રિયો વડે વિષયોમાં…
- 2.65 – प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते – એ પ્રસાદ (અંતઃકરણની નિર્મળતા) પ્રાપ્ત થતાં તેનાં બધાં દુઃખોનો નાશ થાય છે; કારણ કે પ્રસન્નચિત્ત પુરુષની…
- 2.66 – नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य – જે યોગયુક્ત (સંયમી) નથી, તેનામાં સ્થિર બુદ્ધિ હોતી નથી; અને અયુક્તમાં ભાવના (આત્માનું ધ્યાન) પણ હોતી નથી.
- 2.67 – इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते – કારણ કે વિષયોમાં વિચરતી ઇન્દ્રિયોમાંથી જે (એક પણ) ઇન્દ્રિયની પાછળ મન લાગી જાય છે, તે (એક ઇન્દ્રિય) આ પુરુષની…
- 2.68 – तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः – તેથી હે મહાબાહો! જેની ઇન્દ્રિયો ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાંથી સર્વ પ્રકારે વશ (નિગૃહીત) કરાયેલી છે, તેની પ્રજ્ઞા…
- 2.69 – या निशा सर्वभूतानां तस्यां – જે બધાં પ્રાણીઓ માટે રાત છે, તેમાં સંયમી પુરુષ જાગે છે; અને જેમાં બધાં પ્રાણીઓ જાગે છે, તે તત્ત્વને જોનાર…
- 2.70 – आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं – જેમ બધી બાજુથી પાણીથી ભરેલા અને અચળ મર્યાદાવાળા સમુદ્રમાં (નદીઓનાં) પાણી તેને વિચલિત કર્યા વિના સમાઈ જાય છે…
- 2.71 – विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः – જે પુરુષ બધી કામનાઓનો ત્યાગ કરીને, સ્પૃહારહિત, મમતારહિત અને અહંકારરહિત થઈને વિચરે છે, તે જ શાંતિ પામે છે.
- 2.72 – एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ – હે પાર્થ! આ જ બ્રાહ્મી સ્થિતિ (બ્રહ્મમાં સ્થિત થવાની અવસ્થા) છે. તેને પામીને માણસ ફરી ક્યારેય મોહિત થતો નથી.