શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 3

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate .
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa ॥

અર્થ

હે પાર્થ! નપુંસકતા (કાયરતા)ને વશ ન થા; તે તને શોભતી નથી. હે પરંતપ! હૃદયની આ તુચ્છ નબળાઈ છોડીને યુદ્ધ માટે ઊભો થા.

શબ્દાર્થ

क्लैब्यम् – નપુંસકતા, પૌરુષહીનતા, કાયરતા
मा स्म गमः – વશ ન થા, પ્રાપ્ત ન થા
पार्थ – હે પૃથા (કુંતી)ના પુત્ર
न – નહીં
एतत् – આ
त्वयि – તારામાં, તારા માટે
उपपद्यते – યોગ્ય છે, શોભે છે
क्षुद्रम् – તુચ્છ, હલકી
हृदयदौर्बल्यम् – હૃદયની નબળાઈ
त्यक्त्वा – છોડીને
उत्तिष्ठ – ઊઠ, ઊભો થા
परन्तप – હે શત્રુઓને તપાવનાર

અન્વય

पार्थ, क्लैब्यं मा स्म गमः; एतत् त्वयि न उपपद्यते । परन्तप, क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वा उत्तिष्ठ ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં પ્રશ્ન હતો, આ શ્લોકમાં આદેશ છે. શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને ‘ક્લૈબ્ય’ છોડવા કહે છે — આ ખૂબ કઠોર શબ્દ છે, જેનો અર્થ છે પૌરુષનો અભાવ. અર્જુન જેવા મહાવીર માટે, જેણે સ્વયં ભગવાન શિવ સાથે યુદ્ધ કર્યું હતું, આ શબ્દ ચોટ લગાડનારો છે — અને ભગવાનનો હેતુ પણ એ જ છે કે આ ચોટ તેને જગાડે.

‘પાર્થ’ સંબોધનથી ભગવાન તેને તેની માતા કુંતીની યાદ અપાવે છે, જેમણે પોતાના પુત્રોને ધર્મ માટે અડગ રહેવાનું શીખવ્યું હતું. ‘પરંતપ’ — શત્રુઓને તપાવનાર — આ નામ યાદ અપાવે છે કે અર્જુનનો સ્વભાવ જ વીરતા છે. ‘નૈતત્ત્વય્યુપપદ્યતે’ — આ તારા જેવા વ્યક્તિને અનુરૂપ નથી.

ભગવાન અર્જુનની દલીલોને ‘ક્ષુદ્રં હૃદયદૌર્બલ્યમ્’ — હૃદયની તુચ્છ નબળાઈ — કહે છે. અર્જુને પ્રથમ અધ્યાયમાં કુળનાશ, વર્ણસંકર, પિતૃઓના પતન જેવી મોટી દલીલો આપી હતી; પરંતુ શ્રીકૃષ્ણ એ દલીલો પાછળ છુપાયેલા સાચા કારણને પકડે છે — તે છે ભાવનાત્મક નબળાઈ. બુદ્ધિની ભાષામાં બોલાયેલો ડર પણ અંતે ડર જ છે.

‘ઉત્તિષ્ઠ’ — ઊઠ! આ એક શબ્દ સમગ્ર ગીતાનો સાર છે. ગીતા પલાયનનું નહીં, જાગૃતિ અને કર્મનું શાસ્ત્ર છે. આ શ્લોક માત્ર રણભૂમિ માટે નહીં, જીવનના દરેક એવા વળાંક માટે છે જ્યાં માણસ હિંમત હારી બેસે છે.

સંદર્ભ

2.2માં શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનના મોહની નિંદા કરી હતી; અહીં તેઓ તેને નબળાઈ છોડીને ઊભા થવાનો આદેશ આપે છે. આગલા શ્લોકો (2.4–2.8)માં અર્જુન પોતાની દ્વિધા વિસ્તારથી રજૂ કરે છે અને અંતે શિષ્ય બનીને શરણ લે છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે આપણે અંદરથી તૂટવા લાગીએ, ત્યારે પોતાને પોતાની સાચી શક્તિ અને ઓળખની યાદ અપાવવી જોઈએ. પોતાની નબળાઈને ઊંચી દલીલોથી ઢાંકવાને બદલે તેને ઓળખો, છોડો અને કર્મ માટે ઊભા થાઓ.

મુખ્ય શબ્દો

ક્લૈબ્ય: પૌરુષહીનતા, કાયરતા
હૃદયદૌર્બલ્ય: હૃદયની નબળાઈ, ભાવનાત્મક કમજોરી
પરંતપ: શત્રુઓને તપાવનાર — અર્જુન
ઉત્તિષ્ઠ: ઊઠ — કર્મ માટે જાગૃત થા