શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 14

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ .
āgamāpāyino.anityāstāṃstitikṣasva bhārata ॥

અર્થ

હે કુંતીપુત્ર! ઇન્દ્રિયો અને વિષયોના સંયોગો જ ઠંડી-ગરમી અને સુખ-દુઃખ આપનારા છે. તેઓ આવે છે અને જાય છે અને અનિત્ય છે. માટે હે ભારત! તેમને ધીરજથી સહન કર.

શબ્દાર્થ

मात्रास्पर्शाः – ઇન્દ્રિયોનો વિષયો સાથે સંયોગ
तु – તો
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર
शीत-उष्ण – ઠંડી અને ગરમી
सुख-दुःख-दाः – સુખ અને દુઃખ આપનારા
आगम-अपायिनः – આવનારા અને જનારા
अनित्याः – અસ્થાયી, અનિત્ય
तान् – તેમને
तितिक्षस्व – સહન કર
भारत – હે ભરતવંશી

અન્વય

कौन्तेय, मात्रास्पर्शाः तु शीतोष्णसुखदुःखदाः आगमापायिनः अनित्याः (च सन्ति) । भारत, तान् तितिक्षस्व ।

સમજૂતી

આત્માની નિત્યતા બતાવ્યા પછી શ્રીકૃષ્ણ એક વ્યવહારુ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપે છે: જો આત્મા અમર છે, તો પછી આપણને દુઃખ શા માટે થાય છે? ઉત્તર છે — દુઃખ આત્માને નહીં, પણ ઇન્દ્રિયો અને વિષયોના સંયોગથી થાય છે. ‘માત્રા’નો અર્થ છે ઇન્દ્રિયો (જેનાથી વિષયો મપાય છે) અથવા વિષયો પોતે, અને ‘સ્પર્શ’નો અર્થ છે તેમનો સંયોગ. આ જ સંયોગ ઠંડી-ગરમી, સુખ-દુઃખ જેવાં દ્વંદ્વોને જન્મ આપે છે.

આ અનુભવોની બે વિશેષતાઓ કહેવામાં આવી છે: તેઓ ‘આગમાપાયી’ છે — આવે છે અને ચાલ્યા જાય છે; અને તેઓ ‘અનિત્ય’ છે — ટકતા નથી. શિયાળો આવે છે, જાય છે; ઉનાળો પણ આવે છે અને જાય છે. બરાબર એ જ રીતે પ્રશંસા-નિંદા, લાભ-હાનિ, મિલન-વિયોગ પણ કાયમી નથી. જે પોતે ટકતું નથી, તેના માટે કાયમ વ્યાકુળ રહેવું એ વિવેકહીનતા છે.

તેથી શ્રીકૃષ્ણ કહે છે — ‘તાંસ્તિતિક્ષસ્વ’ — તેમને સહન કર. ‘તિતિક્ષા’ વેદાંતની સાધનાનું એક મહત્વનું અંગ છે, જેનો અર્થ છે ફરિયાદ વિના અને પ્રતિક્રિયા વિના દ્વંદ્વોને સહન કરવાં. આ દબાવવું નથી, પણ સમજણ સાથે સહન કરવું છે — એ જાણીને કે ‘આ પણ પસાર થઈ જશે’.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે જે વ્યક્તિ આત્માના નિત્ય સ્વરૂપને જાણે છે, તેના માટે આ ક્ષણિક અનુભવો અવરોધ બનતા નથી. અર્જુનના સંદર્ભમાં એનો અર્થ એ છે કે સ્વજનોના વિયોગનું દુઃખ પણ આવો જ આવતો-જતો અનુભવ છે, જેના માટે કર્તવ્યનો ત્યાગ યોગ્ય નથી.

આજના તણાવભર્યા જીવનમાં આ શ્લોક માનસિક દૃઢતાનો મૂળમંત્ર છે. કઠિન પરિસ્થિતિમાં પોતાને યાદ અપાવો કે આ કાયમી નથી; એનાથી તમે તેને શાંતિ અને ધીરજથી પાર કરી શકશો.

સંદર્ભ

2.13માં શ્રીકૃષ્ણે બતાવ્યું કે આત્મા શરીર બદલાવાથી બદલાતો નથી. અહીં તેઓ જણાવે છે કે સુખ-દુઃખ ઇન્દ્રિયોના સ્તરના અનિત્ય અનુભવો છે, જેમને સહન કરવા જોઈએ. આગલા શ્લોક (2.15)માં તેઓ કહે છે કે જે આનાથી વિચલિત થતો નથી, તે જ અમૃતત્વનો અધિકારી છે.

જીવન-બોધ

સુખ-દુઃખ, ઠંડી-ગરમી, સફળતા-નિષ્ફળતા — બધું આવતું-જતું રહે છે. કઠિન સમયમાં ધીરજ રાખો અને યાદ રાખો કે આ પણ પસાર થઈ જશે; સહનશીલતા જ આંતરિક શક્તિનો આધાર છે.

મુખ્ય શબ્દો

માત્રાસ્પર્શ: ઇન્દ્રિયો અને વિષયોનો સંયોગ
આગમાપાયી: આવતું-જતું, ક્ષણિક
તિતિક્ષા: દ્વંદ્વોને ધીરજથી સહન કરવાં