શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 18

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ .
anāśino.aprameyasya tasmādyudhyasva bhārata ॥

અર્થ

આ નિત્ય, અવિનાશી અને અપ્રમેય દેહધારી આત્માનાં આ બધાં શરીરો નાશવંત કહેવાયાં છે. માટે હે ભારત! તું યુદ્ધ કર.

શબ્દાર્થ

अन्तवन्तः – અંતવાળાં, નાશવંત
इमे – આ
देहाः – શરીરો
नित्यस्य – નિત્ય, સનાતનનાં
उक्ताः – કહેવાયાં છે
शरीरिणः – શરીરધારી આત્માનાં
अनाशिनः – અવિનાશીનાં
अप्रमेयस्य – અપ્રમેય, જેને માપી કે ઇન્દ્રિયોથી જાણી ન શકાય
तस्मात् – માટે
युध्यस्व – યુદ્ધ કર
भारत – હે ભરતવંશી

અન્વય

नित्यस्य अनाशिनः अप्रमेयस्य शरीरिणः इमे देहाः अन्तवन्तः उक्ताः । तस्मात् भारत, युध्यस्व ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણ આત્મા અને શરીરનો ભેદ સ્પષ્ટ કરીને પહેલો વ્યવહારુ નિષ્કર્ષ આપે છે — ‘તસ્માદ્યુધ્યસ્વ ભારત’ — માટે યુદ્ધ કર. અત્યાર સુધીનું આખું દાર્શનિક વિવેચન આ જ નિષ્કર્ષ તરફ લઈ જતું હતું.

શરીર માટે એક શબ્દ છે — ‘અંતવન્તઃ’ — અંતવાળાં. દરેક શરીરનો એક આરંભ અને એક અંત છે; આ પ્રકૃતિનો નિયમ છે. તેનાથી વિપરીત આત્મા માટે ત્રણ વિશેષણો છે: ‘નિત્ય’ — સદા રહેનાર; ‘અનાશી’ — જેનો નાશ ન થાય; અને ‘અપ્રમેય’ — જેને કોઈ પ્રમાણથી માપી ન શકાય. આત્માને આંખોથી જોઈ શકાતો નથી, ત્રાજવે તોળી શકાતો નથી; તે પોતે જ સૌનો જાણનાર છે, તેથી તે કોઈનો જ્ઞેય વિષય બનતો નથી.

આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે ‘યુધ્યસ્વ’ — યુદ્ધ કર — એ અહીં કોઈ નવું વિધાન નથી, પણ અર્જુનના માર્ગમાં આવેલા અવરોધને દૂર કરવાનું છે. અર્જુન યુદ્ધ માટે જ આવ્યો હતો, પરંતુ શોક અને મોહે તેને રોકી દીધો. જ્યારે તે સમજશે કે આત્મા અવિનાશી છે, ત્યારે તેનો મોહ મટશે અને તે સ્વાભાવિક રીતે પોતાનું કર્તવ્ય કરશે.

આ શ્લોક હિંસાનું સમર્થન નથી. તે એક ધર્મયુદ્ધના સંદર્ભમાં, એક ક્ષત્રિયના કર્તવ્ય વિશે કહેવાયો છે, જેણે શાંતિના બધા પ્રયત્નો નિષ્ફળ ગયા પછી ન્યાય માટે શસ્ત્ર ઉપાડ્યું છે. તેનો સાર્વત્રિક સંદેશ એ છે કે મૃત્યુના ભય કે મોહને કારણે પોતાના ધર્મ-કર્તવ્યથી પાછા હટવું ન જોઈએ.

સંદર્ભ

2.17માં શ્રીકૃષ્ણે આત્માને સર્વવ્યાપી અને અવિનાશી બતાવ્યો. અહીં તેઓ શરીરોને નાશવંત કહીને અર્જુનને યુદ્ધ કરવા કહે છે. આગલા શ્લોક (2.19)માં તેઓ જણાવે છે કે આત્મા ન મારે છે, ન મરાય છે.

જીવન-બોધ

જે નાશવંત છે તેની ચિંતામાં જે અવિનાશી છે તેને ભૂલશો નહીં. સાચી સમજ આવતાં મોહથી ઊભા થયેલા અવરોધો હટી જાય છે અને માણસ ડર વિના પોતાનું કર્તવ્ય નિભાવી શકે છે.

મુખ્ય શબ્દો

અંતવત્: જેનો અંત હોય, નાશવંત
શરીરી: શરીરમાં રહેનાર આત્મા
અપ્રમેય: જેને કોઈ પ્રમાણથી માપી કે જાણી ન શકાય