શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 62

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate .
saṅgātsañjāyate kāmaḥ kāmātkrodho.abhijāyate ॥

અર્થ

વિષયોનું ચિંતન કરનાર માણસને તે વિષયોમાં આસક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે; આસક્તિમાંથી કામના જન્મે છે, અને કામના (માં અડચણ આવતાં)માંથી ક્રોધ ઉત્પન્ન થાય છે.

શબ્દાર્થ

ध्यायतः – ચિંતન કરતા, વારંવાર વિચારતા
विषयान् – ઇન્દ્રિયોના વિષયોનું
पुंसः – માણસને
सङ्गः – આસક્તિ, લગાવ
तेषु – તે (વિષયો)માં
उपजायते – ઉત્પન્ન થાય છે
सङ्गात् – આસક્તિમાંથી
सञ्जायते – જન્મે છે
कामः – કામના, ઇચ્છા
कामात् – કામનામાંથી
क्रोधः – ક્રોધ
अभिजायते – પ્રગટ થાય છે

અન્વય

विषयान् ध्यायतः पुंसः तेषु सङ्गः उपजायते; सङ्गात् कामः सञ्जायते; कामात् क्रोधः अभिजायते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક અને આગલો શ્લોક મળીને ગીતાનું સૌથી પ્રસિદ્ધ મનોવૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ રજૂ કરે છે — પતનની સીડી. પાછલા શ્લોકોમાં શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખો અને મત્પર બનો. હવે તેઓ બતાવે છે કે જો એમ ન કરવામાં આવે તો શું થાય છે. તેઓ દર્શાવે છે કે માણસનો વિનાશ અચાનક થતો નથી; તે એક-એક પગથિયું ઊતરતો નીચે જાય છે, અને આ સીડીનું પહેલું પગથિયું માત્ર એક વિચાર છે.

પહેલું પગથિયું — ‘ધ્યાયતો વિષયાન્’ — વિષયોનું ચિંતન. બધું એક સાધારણ વિચારથી શરૂ થાય છે. કોઈ વસ્તુ જોઈ, કોઈ વિશે સાંભળ્યું, કોઈ જૂની સ્મૃતિ જાગી — અને મન તેના પર વારંવાર પાછું ફરવા લાગ્યું. અહીં ‘ધ્યાયતઃ’ શબ્દ અત્યંત અર્થપૂર્ણ છે: આ ધ્યાન જ છે, પણ ખોટી દિશામાં. આપણે સૌ ધ્યાન કરીએ છીએ — કોઈ ઈશ્વરનું, કોઈ વિષયોનું. જેના પર મન વારંવાર ટકે છે, તે જ આપણને ઘડે છે.

બીજું પગથિયું — ‘સઙ્ગસ્તેષૂપજાયતે’ — આસક્તિ. વારંવાર ચિંતન કરવાથી તે વિષય પ્રત્યે લગાવ પેદા થાય છે. જે પહેલાં માત્ર એક વિચાર હતો, તે હવે ‘મને ગમે છે’ બની જાય છે. મન તે વસ્તુને વળગવા લાગે છે, જેમ વારંવાર એક જ રસ્તે ચાલવાથી ઘાસમાં કેડી બની જાય છે.

ત્રીજું પગથિયું — ‘સઙ્ગાત્સઞ્જાયતે કામઃ’ — કામના. આસક્તિ ઊંડી થઈને તીવ્ર ઇચ્છામાં બદલાઈ જાય છે — ‘મારે આ જોઈએ જ.’ હવે એ વસ્તુ માત્ર પ્રિય નહીં, જરૂરી લાગવા માંડે છે. મનની શાંતિ તેની પ્રાપ્તિ પર જ આધારિત બની જાય છે.

ચોથું પગથિયું — ‘કામાત્ક્રોધોઽભિજાયતે’ — ક્રોધ. કામના જ્યારે પૂરી થતી નથી, અથવા કોઈ વ્યક્તિ કે પરિસ્થિતિ તેની પ્રાપ્તિમાં અડચણ બને છે, ત્યારે એ જ કામના ક્રોધમાં બદલાઈ જાય છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે કામના જ્યારે કોઈ કારણે પ્રતિહત (અવરોધિત) થાય છે, ત્યારે તે ક્રોધનું રૂપ લે છે. ઊંડાણથી જોઈએ તો ક્રોધ કામનાનો જ બીજો ચહેરો છે — જ્યાં કામના નથી, ત્યાં ક્રોધનો કોઈ આધાર નથી. અને જો કામના પૂરી થઈ જાય, તો લોભ અને તેને ગુમાવવાનો ભય ઉત્પન્ન થાય છે — એટલે બંને બાજુ અશાંતિ છે.

આ શ્લોકનો સૌથી મોટો વ્યવહારુ સંદેશ એ છે કે પતનને રોકવાનું સૌથી સરળ સ્થાન પહેલું પગથિયું છે. જ્યારે વાત ક્રોધ સુધી પહોંચે છે, ત્યારે તેને રોકવી ખૂબ અઘરી હોય છે; પણ વિચારના સ્તરે તેને ઓળખીને દિશા બદલી નાખવી પ્રમાણમાં સરળ છે. જેમ નાના તણખાને ઓલવવો સહેલો છે, પણ જંગલની આગને નહીં. તેથી જ સંતો કહે છે — પોતાના વિચારોની ચોકી કરો, કારણ કે વિચાર જ આસક્તિ બને છે, આસક્તિ કામના, અને કામના ક્રોધ.

આજના યુગમાં, જ્યારે જાહેરાતો અને સોશિયલ મીડિયા જાણીજોઈને આપણા મનમાં વિષયોનું ચિંતન જગાડે છે, ત્યારે આ શ્લોક એક રક્ષાકવચ જેવો છે. મન વારંવાર કોના પર પાછું ફરે છે, તેનું ધ્યાન રાખવું એ જ આત્મરક્ષાનો પહેલો ઉપાય છે.

સંદર્ભ

2.61માં ઇન્દ્રિયસંયમ અને ભગવત્પરાયણતાનો ઉપાય બતાવ્યો. આ શ્લોક દર્શાવે છે કે સંયમના અભાવમાં વિષયચિંતનથી આસક્તિ, કામના અને ક્રોધ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે. આગલો શ્લોક (2.63) પતનની આ સીડીને આગળ — મોહ, સ્મૃતિભ્રંશ, બુદ્ધિનાશ અને સંપૂર્ણ વિનાશ સુધી — લઈ જાય છે.

જીવન-બોધ

પોતાના વિચારોની ચોકી રાખો, કારણ કે દરેક પતન એક વિચારથી શરૂ થાય છે. જે વાત પર મન વારંવાર પાછું ફરે, તેને ઓળખો અને સમયસર મનને કોઈ ઊંચા વિષય તરફ વાળી દો — તણખા પર જ આગ ઓલવી નાખો.

મુખ્ય શબ્દો

ધ્યાન (વિષયચિંતન): મનનું કોઈ વિષય પર વારંવાર પાછા ફરવું
સંગ: આસક્તિ, મનનું વિષયને વળગવું
કામ: તીવ્ર ઇચ્છા, મેળવવાની લાલસા
ક્રોધ: અવરોધિત કામનામાંથી ઉત્પન્ન રોષ