ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 23

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ .
na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ ॥

અર્થ

આ આત્માને શસ્ત્રો કાપી શકતાં નથી, અગ્નિ બાળી શકતો નથી, પાણી ભીંજવી શકતું નથી અને વાયુ સૂકવી શકતો નથી.

શબ્દાર્થ

  • न – નહીં
  • एनम् – આ (આત્મા)ને
  • छिन्दन्ति – કાપે છે
  • शस्त्राणि – શસ્ત્રો
  • दहति – બાળે છે
  • पावकः – અગ્નિ
  • च – અને
  • क्लेदयन्ति – ભીંજવે છે, ઓગાળે છે
  • आपः – પાણી
  • शोषयति – સૂકવે છે
  • मारुतः – વાયુ

અન્વય

शस्त्राणि एनं न छिन्दन्ति, पावकः एनं न दहति, आपः च एनं न क्लेदयन्ति, मारुतः (एनं) न शोषयति ।

સમજૂતી

આત્માની અવિનાશિતાને વધુ સ્પષ્ટ કરવા શ્રીકૃષ્ણ હવે એ બધાં સાધનોનો નિષેધ કરે છે જેનાથી સંસારમાં કોઈ વસ્તુનો નાશ થાય છે. કોઈ વસ્તુ કાં તો કપાય છે, કાં બળે છે, કાં પાણીથી ઓગળે છે, કાં હવાથી સુકાય છે. આત્મા પર આમાંથી કોઈનો પ્રભાવ પડી શકતો નથી.

અહીં પાંચ મહાભૂતોમાંથી ચારનો ઉલ્લેખ છે — પૃથ્વી (શસ્ત્રો, જે નક્કર ધાતુનાં બનેલાં છે), અગ્નિ, જળ અને વાયુ. પાંચમું આકાશ છે, જે પોતે બધું ધારણ કરે છે અને કોઈનો નાશ કરતું નથી. અર્થ એ છે કે સમગ્ર ભૌતિક જગતની કોઈ પણ શક્તિ આત્મા સુધી પહોંચી શકતી નથી, કારણ કે આત્મા ભૌતિક નથી.

અર્જુનના સંદર્ભમાં આ શ્લોક ખાસ અર્થપૂર્ણ છે. તે શસ્ત્રોથી યુદ્ધ કરવાનો છે. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે — તારાં શસ્ત્રો, અરે આગ્નેયાસ્ત્ર, વરુણાસ્ત્ર અને વાયવ્યાસ્ત્ર જેવાં દિવ્યાસ્ત્રો પણ, આત્માનું કશું બગાડી શકતાં નથી. તે માત્ર શરીરને અસર કરે છે.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે આત્મા નિરવયવ (અંગરહિત) છે, તેથી તેને કાપી શકાતો નથી; અને તે સૂક્ષ્મતમ છે, તેથી કોઈ ભૌતિક તત્ત્વ તેને સ્પર્શી શકતું નથી. આ સમજ ભયને મૂળમાંથી મટાડે છે — આપણે જે ખરેખર છીએ, તે સદા સુરક્ષિત છે.

સંદર્ભ

2.22માં શ્રીકૃષ્ણે વસ્ત્ર-પરિવર્તનના ઉદાહરણથી દેહાંતર સમજાવ્યું. અહીં તેઓ જણાવે છે કે કોઈ પણ ભૌતિક તત્ત્વ આત્માને હાનિ પહોંચાડી શકતું નથી. આગલા શ્લોક (2.24)માં તેઓ આ જ વાતને આત્માના ગુણો તરીકે ફરી કહે છે.

જીવન-બોધ

સંસારની કોઈ પણ શક્તિ તમારા સાચા સ્વરૂપને ઈજા પહોંચાડી શકતી નથી. કઠિન પરિસ્થિતિઓમાં આ સ્મરણ આંતરિક દૃઢતા અને હિંમત આપે છે.

મુખ્ય શબ્દો

પાવક
અગ્નિ, જે પવિત્ર કરે છે
મારુત
વાયુ
નિરવયવ
અંગરહિત, અખંડ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક