શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 10

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata .
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ ॥

અર્થ

હે ભરતવંશી ધૃતરાષ્ટ્ર! ત્યારે બંને સેનાઓની વચ્ચે શોક કરતા તે અર્જુનને ભગવાન હૃષીકેશે જાણે સ્મિત કરતાં આ વચનો કહ્યાં.

શબ્દાર્થ

तम् – તે (અર્જુન)ને
उवाच – કહ્યું
हृषीकेशः – ઇન્દ્રિયોના સ્વામી શ્રીકૃષ્ણે
प्रहसन् – સ્મિત કરતાં
इव – જાણે
भारत – હે ભરતવંશી
सेनयोः – સેનાઓની
उभयोः – બંને
मध्ये – વચ્ચે
विषीदन्तम् – વિષાદ કરતા
इदम् – આ
वचः – વચન

અન્વય

भारत, उभयोः सेनयोः मध्ये विषीदन्तं तम् (अर्जुनं) हृषीकेशः प्रहसन् इव इदं वचः उवाच ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાના મહાન ઉપદેશની બરાબર પૂર્વભૂમિકા છે. દૃશ્ય અત્યંત નાટકીય છે — બે વિશાળ સેનાઓ યુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભી છે, અને તેમની બરાબર વચ્ચે એક રથ પર એક મહાન યોદ્ધો શોકમાં ડૂબેલો છે અને તેની સામે તેનો સારથિ, જે ખરેખર જગતના સ્વામી છે, ‘પ્રહસન્નિવ’ — જાણે સ્મિત કરી રહ્યા છે.

શ્રીકૃષ્ણનું આ સ્મિત અનેક અર્થોથી ભરેલું છે. એ અર્જુનની મજાક નથી. એ તે જ્ઞાનીનું સ્મિત છે જે જાણે છે કે શિષ્યનું દુઃખ અજ્ઞાનમાંથી જન્મેલું છે અને તે જલદી દૂર થવાનું છે. જેમ કોઈ વૈદ્ય દર્દીનો ભય જોઈને સ્નેહથી સ્મિત કરે છે, કારણ કે તે જાણે છે કે રોગ મટી શકે તેવો છે. સાથે જ, આ સ્મિતમાં એ સૂક્ષ્મ સંકેત પણ છે કે અર્જુન ‘પ્રજ્ઞાવાદ’ — જ્ઞાનીઓ જેવી વાતો — કરે છે, પણ તેનું આચરણ અજ્ઞાનીનું છે.

‘સેનયોરુભયોર્મધ્યે’ — બંને સેનાઓની વચ્ચે — આ સ્થાન પણ પ્રતીકાત્મક છે. ગીતાનું જ્ઞાન કોઈ શાંત આશ્રમમાં નહીં, પણ જીવનના સૌથી તીવ્ર સંઘર્ષની વચ્ચે અપાયું. એનો અર્થ એ છે કે આ દર્શન વ્યવહારુ જીવન માટે છે, સંઘર્ષમાંથી પલાયન માટે નહીં.

જીવનમાં પણ જ્યારે આપણે બે વિરોધી પક્ષો વચ્ચે ફસાયેલા હોઈએ, ત્યારે જ સાચા જ્ઞાનની સૌથી વધુ જરૂર પડે છે. શ્રીકૃષ્ણનું શાંત સ્મિત શીખવે છે કે સંકટની વચ્ચે પણ સ્થિર અને પ્રસન્ન રહી શકાય છે.

સંદર્ભ

2.9માં અર્જુન ‘હું યુદ્ધ નહીં કરું’ કહીને ચૂપ થઈ ગયો હતો. અહીં સંજય જણાવે છે કે શ્રીકૃષ્ણ સ્મિત કરતાં બોલવા લાગ્યા. આગલા શ્લોક (2.11)થી ગીતાનો મુખ્ય ઉપદેશ — આત્માની અમરતાનું જ્ઞાન — શરૂ થાય છે.

જીવન-બોધ

સંકટની વચ્ચે પણ શાંત અને પ્રસન્ન રહેવું એ જ સાચી પરિપક્વતા છે. જ્યારે કોઈ દુઃખી હોય, ત્યારે તેની મજાક નહીં, પણ સ્નેહભર્યું આશ્વાસન અને સાચી સમજ આપવી જોઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રહસન્નિવ: જાણે સ્મિત કરતાં
ભારત: ભરતવંશમાં જન્મેલા — અહીં ધૃતરાષ્ટ્ર
વિષાદ: શોક, નિરાશા