શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 7

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ .
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste.ahaṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam ॥

અર્થ

કાયરતાના દોષથી મારો સ્વભાવ દબાઈ ગયો છે અને ધર્મ વિશે મારું ચિત્ત મોહિત થઈ ગયું છે. તેથી હું આપને પૂછું છું — જે નિશ્ચિતપણે મારા માટે કલ્યાણકારી હોય તે મને કહો. હું આપનો શિષ્ય છું; આપના શરણે આવેલા મને ઉપદેશ આપો.

શબ્દાર્થ

कार्पण्यदोष – કૃપણતા (દીનતા, કાયરતા)નો દોષ
उपहतस्वभावः – જેનો સ્વભાવ દબાઈ ગયો છે, હણાયેલા સ્વભાવવાળો
पृच्छामि – પૂછું છું
त्वाम् – આપને
धर्मसम्मूढचेताः – ધર્મ વિશે મોહિત ચિત્તવાળો
यत् – જે
श्रेयः – કલ્યાણકારી
स्यात् – હોય
निश्चितम् – નિશ્ચિતપણે
ब्रूहि – કહો
तत् – તે
मे – મને
शिष्यः – શિષ્ય
ते – આપનો
अहम् – હું
शाधि – ઉપદેશ આપો, અનુશાસિત કરો
माम् – મને
त्वाम् – આપના
प्रपन्नम् – શરણે આવેલા

અન્વય

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः धर्मसम्मूढचेताः (अहम्) त्वां पृच्छामि — यत् निश्चितं श्रेयः स्यात् तत् मे ब्रूहि । अहं ते शिष्यः (अस्मि); त्वां प्रपन्नं मां शाधि ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ભગવદ્ગીતાનું સાચું પ્રવેશદ્વાર છે. અત્યાર સુધી અર્જુન દલીલો કરતો હતો, પણ અહીં તે દલીલો છોડીને શરણ લે છે. જ્યાં સુધી માણસ પોતાને સર્વજ્ઞ માને છે, ત્યાં સુધી જ્ઞાન તેની અંદર પ્રવેશી શકતું નથી. અર્જુનનું આ સમર્પણ જ ગીતાના ઉપદેશનો અધિકારી બનવાની પાત્રતા છે.

અર્જુન પોતાના રોગનું પોતે જ નિદાન કરે છે. પહેલો દોષ છે ‘કાર્પણ્ય’ — કૃપણતા. આચાર્ય શંકર બૃહદારણ્યક ઉપનિષદનું સ્મરણ કરાવીને કહે છે કે કૃપણ તે છે જે આત્માને જાણ્યા વિના આ સંસારમાંથી ચાલ્યો જાય. એટલે કે અર્જુનની દીનતાનું મૂળ આત્મ-અજ્ઞાન છે. બીજો દોષ છે ‘ધર્મસમ્મૂઢચેતાઃ’ — ધર્મ વિશે ભ્રમિત ચિત્ત. તેને સ્પષ્ટ નથી કે તેનું સાચું કર્તવ્ય શું છે.

અર્જુન ‘પ્રેય’ નહીં, ‘શ્રેય’ માગે છે. કઠોપનિષદમાં પણ આ જ ભેદ બતાવ્યો છે — પ્રેય (જે ગમે તે) અને શ્રેય (જે ખરેખર કલ્યાણકારી હોય). અર્જુન કહે છે — ‘નિશ્ચિતં બ્રૂહિ’ — મને તે કહો જે નિશ્ચિતપણે કલ્યાણકારી હોય, શંકાસ્પદ નહીં. આ સાચા જિજ્ઞાસુની ઓળખ છે.

સૌથી મહત્વનું છે અર્જુનનું વચન — ‘શિષ્યસ્તેઽહં શાધિ માં ત્વાં પ્રપન્નમ્’ — ‘હું આપનો શિષ્ય છું, શરણાગત છું, મને ઉપદેશ આપો.’ આ ક્ષણે સંબંધ બદલાઈ જાય છે. અત્યાર સુધી શ્રીકૃષ્ણ મિત્ર અને સારથિ હતા; હવે તેઓ ગુરુ બને છે. રામાનુજાચાર્ય આ શરણાગતિને ભગવત્કૃપા પામવાનું મુખ્ય સાધન માને છે.

આ શ્લોક દરેક સાધક માટે આદર્શ છે — પોતાની નબળાઈ સ્વીકારવી, પ્રેયને બદલે શ્રેયની ઇચ્છા રાખવી, અને નમ્રતાથી ગુરુનું શરણ લેવું. આ ત્રણ બાબતો જ માણસને અજ્ઞાનના અંધકારમાંથી જ્ઞાનના પ્રકાશ તરફ લઈ જાય છે.

સંદર્ભ

2.6માં અર્જુને સ્વીકાર્યું હતું કે તે નિર્ણય લઈ શકતો નથી. અહીં તે સંપૂર્ણપણે શ્રીકૃષ્ણના શરણે જઈને શિષ્ય બને છે. આગલા શ્લોક (2.8)માં તે કહે છે કે કોઈ પણ સાંસારિક સિદ્ધિ તેના શોકને દૂર કરી શકે તેમ નથી.

જીવન-બોધ

સાચું જ્ઞાન ત્યારે જ મળે છે જ્યારે આપણે નમ્રતાથી આપણી મર્યાદાઓ સ્વીકારીએ. જીવન પાસે માત્ર સુખદ વસ્તુ ન માગો, પણ જે ખરેખર કલ્યાણકારી હોય તે માગો — અને એ માટે યોગ્ય માર્ગદર્શક સમક્ષ ખુલ્લા મનથી નમો.

મુખ્ય શબ્દો

કાર્પણ્ય: કૃપણતા, દીનતા — આત્માને ન જાણવાથી ઊપજતી નબળાઈ
શ્રેય: પરમ કલ્યાણ (માત્ર સુખદ એવા પ્રેયથી ભિન્ન)
શિષ્ય: જે અનુશાસન અને ઉપદેશ સ્વીકારે
પ્રપન્ન: શરણાગત, પૂર્ણ સમર્પિત