શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 35

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ .
yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam ॥

અર્થ

મહારથી યોદ્ધાઓ એમ માનશે કે તું ભયને કારણે યુદ્ધમાંથી હટી ગયો; અને જેમની દૃષ્ટિમાં તું ખૂબ સન્માનિત રહ્યો છે, તેમની જ દૃષ્ટિમાં તું તુચ્છ થઈ જઈશ.

શબ્દાર્થ

भयात् – ભયને કારણે
रणात् – યુદ્ધમાંથી
उपरतम् – હટી ગયેલો, વિરત
मंस्यन्ते – માનશે
त्वाम् – તને
महारथाः – મહાન રથી યોદ્ધાઓ
येषाम् – જેમની
च – અને
त्वम् – તું
बहुमतः – ખૂબ સન્માનિત
भूत्वा – થઈને
यास्यसि – પ્રાપ્ત થઈશ
लाघवम् – તુચ્છતા, હલકાપણું

અન્વય

महारथाः त्वां भयात् रणात् उपरतं मंस्यन्ते । येषां च त्वं बहुमतः भूत्वा (अधुना) लाघवं यास्यसि ।

સમજૂતી

અપકીર્તિના વિષયને આગળ વધારતાં શ્રીકૃષ્ણ હવે જણાવે છે કે અર્જુનના સમકક્ષ યોદ્ધાઓ — કર્ણ, દુર્યોધન, અશ્વત્થામા જેવા મહારથીઓ — તેના પાછા હટવાનો શો અર્થ કાઢશે. અર્જુન ભલે ગમે તેટલી ઊંચી કરુણાનો દાવો કરે, તેઓ એમ જ માનશે કે તે ‘ભય’ને કારણે ભાગ્યો.

આ એક ઊંડું મનોવૈજ્ઞાનિક સત્ય છે. આપણાં કર્મોનો અર્થ માત્ર આપણા ઇરાદાથી નહીં, પણ પરિસ્થિતિ અને બીજાઓની દૃષ્ટિથી પણ નક્કી થાય છે. યુદ્ધના મેદાનમાં, શત્રુ સામે, બરાબર લડાઈ પહેલાં શસ્ત્ર મૂકી દેવું — એનો બીજો કોઈ અર્થ કાઢી શકાય નહીં.

‘યેષાં ચ ત્વં બહુમતો ભૂત્વા’ — જેમની દૃષ્ટિમાં તું ખૂબ સન્માનિત હતો. ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપાચાર્ય જેવા લોકો અર્જુનને પોતાના યુગનો શ્રેષ્ઠ યોદ્ધો માનતા હતા. તેમની જ દૃષ્ટિમાં તે ‘લાઘવ’ — તુચ્છતા — પામશે. જેમના સન્માન માટે અર્જુન યુદ્ધ છોડે છે, તેઓ જ તેનું સન્માન કરવાનું છોડી દેશે — આ કેટલી મોટી વિડંબના છે!

આ શ્લોક આપણને યાદ અપાવે છે કે ક્યારેક આપણે ‘સારા’ દેખાવા માટે જે કરીએ છીએ, તે બીજાની નજરમાં નબળાઈ બની જાય છે. સાચું સન્માન પોતાના કર્તવ્યને હિંમતથી નિભાવવામાં છે.

સંદર્ભ

2.34માં શ્રીકૃષ્ણે અપકીર્તિને મૃત્યુથી ખરાબ કહી. અહીં તેઓ જણાવે છે કે મહારથીઓ અર્જુનને ભયભીત સમજીને તેનો અનાદર કરશે. આગલા શ્લોક (2.36)માં તેઓ શત્રુઓ દ્વારા થનારી નિંદાનો ઉલ્લેખ કરે છે.

જીવન-બોધ

આપણાં કર્મોનો અર્થ પરિસ્થિતિથી પણ નક્કી થાય છે. નિર્ણાયક સમયે કર્તવ્યથી પાછા હટવું, ભલે ઇરાદો ગમે તેટલો સારો હોય, નબળાઈ તરીકે જ જોવાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

મહારથ: હજારો યોદ્ધાઓ સામે એકલા લડવા સમર્થ મહાન યોદ્ધો
બહુમત: અત્યંત સન્માનિત
લાઘવ: તુચ્છતા, સન્માનનો અભાવ