ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 38

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau .
tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi ॥

અર્થ

સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ અને જય-પરાજયને સમાન ગણીને પછી યુદ્ધ માટે તૈયાર થા. આ રીતે યુદ્ધ કરવાથી તને પાપ નહીં લાગે.

શબ્દાર્થ

  • सुखदुःखे – સુખ અને દુઃખને
  • समे – સમાન
  • कृत्वा – કરીને, માનીને
  • लाभालाभौ – લાભ અને હાનિને
  • जयाजयौ – જય અને પરાજયને
  • ततः – ત્યારે, ત્યાર પછી
  • युद्धाय – યુદ્ધ માટે
  • युज्यस्व – તૈયાર થા, જોડાઈ જા
  • न – નહીં
  • एवम् – આ રીતે
  • पापम् – પાપને
  • अवाप्स्यसि – પ્રાપ્ત કરીશ

અન્વય

सुखदुःखे लाभालाभौ जयाजयौ (च) समे कृत्वा ततः युद्धाय युज्यस्व; एवं (त्वं) पापं न अवाप्स्यसि ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાના ઉપદેશમાં એક નિર્ણાયક વળાંક છે. પાછલા શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણે યુદ્ધનાં ફળો — સ્વર્ગ કે રાજ્ય — ની વાત કરી હતી. હવે તેઓ કહે છે — આ ફળોને પણ ભૂલી જા. સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ, જય-પરાજય — આ ત્રણેય જોડીઓને સમાન માનીને યુદ્ધ કર.

અહીં ત્રણ દ્વંદ્વોનો ઉલ્લેખ છે જે માણસના દરેક કર્મ સાથે જોડાયેલાં રહે છે. ‘સુખ-દુઃખ’ — કર્મ કરતી વખતે થતો અનુભવ; ‘લાભ-અલાભ’ — કર્મથી મળતું પરિણામ; ‘જય-અજય’ — સ્પર્ધામાં સફળતા કે નિષ્ફળતા. આ ત્રણેયમાં સમ રહેવું એ જ ‘સમત્વ’ છે, જેને શ્રીકૃષ્ણ આગળ (2.48) ‘યોગ’ કહેશે.

‘નૈવં પાપમવાપ્સ્યસિ’ — આ રીતે તને પાપ નહીં લાગે. આ અર્જુનની સૌથી ઊંડી ચિંતાનો ઉત્તર છે. અર્જુનને ડર હતો કે સ્વજનોને મારવાથી પાપ લાગશે. શ્રીકૃષ્ણ જણાવે છે કે પાપ કર્મના બાહ્ય સ્વરૂપથી નહીં, પણ તેની પાછળની ભાવનાથી ઉત્પન્ન થાય છે. જે કર્મ રાગ-દ્વેષ, લોભ કે અહંકારથી રહિત થઈને, માત્ર કર્તવ્યભાવથી કરવામાં આવે, તે બંધનકારી નથી.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે આ શ્લોક સ્વધર્મના પ્રસંગને પૂરો કરે છે અને આગળ આવનારા કર્મયોગની ભૂમિકા રચે છે. અહીંથી જ ‘નિષ્કામ કર્મ’નું બીજ રોપાય છે.

આધુનિક જીવનમાં આ શ્લોક તણાવમુક્તિનું સૂત્ર છે. જ્યારે આપણે પરિણામની ચિંતા છોડીને પૂરી લગનથી પોતાનું કાર્ય કરીએ છીએ, ત્યારે મન શાંત રહે છે, નિર્ણયો સ્પષ્ટ થાય છે અને કર્મની ગુણવત્તા વધે છે.

સંદર્ભ

2.37માં શ્રીકૃષ્ણે યુદ્ધનાં બંને ફળોને લાભદાયી કહ્યાં. અહીં તેઓ ફળોથી પણ ઉપર ઊઠીને સમભાવથી કર્મ કરવાનો ઉપદેશ આપે છે. આગલા શ્લોક (2.39)માં તેઓ જણાવે છે કે અત્યાર સુધી સાંખ્યનું જ્ઞાન આપ્યું, હવે યોગ (કર્મયોગ)ની બુદ્ધિ સાંભળ.

જીવન-બોધ

સફળતા-નિષ્ફળતા, લાભ-હાનિની ચિંતા છોડીને પૂરા મનથી પોતાનું કર્તવ્ય કરો. જ્યારે કર્મ સ્વાર્થ અને રાગ-દ્વેષથી મુક્ત હોય છે, ત્યારે તે મન પર બોજ બનતું નથી.

મુખ્ય શબ્દો

સમત્વ
દ્વંદ્વોમાં સમાન ભાવ
લાભાલાભ
લાભ અને હાનિ
જયાજય
જય અને પરાજય

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક