શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 47

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana .
mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo.astvakarmaṇi ॥

અર્થ

તારો અધિકાર માત્ર કર્મ કરવામાં છે, તેનાં ફળોમાં ક્યારેય નહીં. તું કર્મફળનો હેતુ (કારણ) ન બન, અને કર્મ ન કરવામાં પણ તારી આસક્તિ ન હો.

શબ્દાર્થ

कर्मणि – કર્મ કરવામાં
एव – જ, માત્ર
अधिकारः – અધિકાર
ते – તારો
मा – નહીં
फलेषु – ફળોમાં
कदाचन – ક્યારેય
मा – ન
कर्मफलहेतुः – કર્મફળનું કારણ (ફળની ઇચ્છાથી પ્રેરિત)
भूः – બન
मा – ન
ते – તારી
सङ्गः – આસક્તિ
अस्तु – હો
अकर्मणि – કર્મ ન કરવામાં

અન્વય

ते कर्मणि एव अधिकारः (अस्ति), फलेषु कदाचन मा (अधिकारः अस्तु) । (त्वं) कर्मफलहेतुः मा भूः; ते अकर्मणि सङ्गः मा अस्तु ।

સમજૂતી

આ ભગવદ્ગીતાનો સૌથી પ્રસિદ્ધ શ્લોક છે અને કર્મયોગનું મૂળ સૂત્ર. સદીઓથી આ શ્લોક સાધકો, વિચારકો, નેતાઓ અને સામાન્ય લોકોને પ્રેરણા આપતો આવ્યો છે. તેમાં ચાર સ્પષ્ટ નિર્દેશો છે, જેમને અલગ-અલગ સમજવા જરૂરી છે.

પહેલો નિર્દેશ — ‘કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે’ — તારો અધિકાર માત્ર કર્મ પર છે. ‘અધિકાર’નો અર્થ છે જે સંપૂર્ણપણે આપણા હાથમાં હોય. આપણે શું કરીએ, કેવી રીતે કરીએ, કેટલી નિષ્ઠાથી કરીએ — એ આપણા વશમાં છે. તેથી આપણી પૂરી શક્તિ અને ધ્યાન કર્મને ઉત્તમ રીતે કરવામાં લાગવું જોઈએ.

બીજો નિર્દેશ — ‘મા ફલેષુ કદાચન’ — ફળ પર ક્યારેય તારો અધિકાર નથી. ફળ અનેક કારણો પર આધાર રાખે છે — પરિસ્થિતિ, બીજાઓનાં કર્મો, સમય, પ્રારબ્ધ અને ઈશ્વરનું વિધાન. ખેડૂત બીજ વાવે છે, પાણી પાય છે, પણ વરસાદ તેના હાથમાં નથી. જ્યારે આપણે ફળને આપણો અધિકાર માની લઈએ છીએ, ત્યારે નિષ્ફળતા આપણને તોડી નાખે છે અને સફળતા અહંકારી બનાવે છે. ધ્યાન રહે, અહીં એમ નથી કહ્યું કે કર્મનું ફળ નહીં મળે — ફળ અવશ્ય મળે છે; માત્ર એટલું કહ્યું કે તેના પર આપણું સ્વામિત્વ કે દાવો નથી.

ત્રીજો નિર્દેશ — ‘મા કર્મફલહેતુર્ભૂઃ’ — ફળની ઇચ્છાને કર્મની પ્રેરક ન બનાવ. જ્યારે કર્મ માત્ર ફળ મેળવવા માટે થાય છે, ત્યારે તે બંધન બની જાય છે — ફળની તૃષ્ણા નવાં કર્મો અને નવા જન્મનું કારણ બને છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે જે ફળની તૃષ્ણાથી કર્મ કરે છે, તે કર્મફળના જન્મનું કારણ બને છે; એવો ન બન.

ચોથો નિર્દેશ — ‘મા તે સઙ્ગોઽસ્ત્વકર્મણિ’ — કર્મ ન કરવામાં પણ તારી આસક્તિ ન હો. આ અત્યંત મહત્વની ચેતવણી છે. કોઈ વિચારી શકે — જો ફળ પર અધિકાર નથી, તો કર્મ જ શા માટે કરવું? શ્રીકૃષ્ણ આ તર્કને પહેલેથી જ કાપી નાખે છે. નિષ્ક્રિયતા, આળસ કે પલાયન કોઈ ઉકેલ નથી. અર્જુન બરાબર આ જ કરવા માગતો હતો — યુદ્ધ છોડવું. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે — કર્મ છોડવું પણ એક આસક્તિ છે.

આચાર્યોએ આ શ્લોકને જુદી જુદી રીતે પ્રકાશિત કર્યો છે. શંકરાચાર્ય તેને ચિત્તશુદ્ધિના સાધન તરીકે જુએ છે: નિષ્કામ કર્મથી મન શુદ્ધ થાય છે અને શુદ્ધ મનમાં આત્મજ્ઞાન ઉદય પામે છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે મુમુક્ષુએ પોતાનાં નિત્ય-નૈમિત્તિક કર્મો ફળની આકાંક્ષા વિના, ભગવાનની આરાધના તરીકે કરવાં જોઈએ. માધ્વાચાર્ય આમાં એ ભાવ જુએ છે કે કર્મ ઈશ્વરની પ્રસન્નતા માટે હોય, કારણ કે ફળ આપનાર પોતે ભગવાન છે.

આ શ્લોકનો વ્યવહારુ સંદેશ અત્યંત ઊંડો છે. વિદ્યાર્થીનો અધિકાર અભ્યાસ પર છે, ગુણ પર નહીં; ખેલાડીનો અધિકાર અભ્યાસ અને રમત પર છે, જીત પર નહીં; ઉદ્યોગસાહસિકનો અધિકાર પ્રામાણિક પરિશ્રમ પર છે, બજાર પર નહીં. જ્યારે આપણે પરિણામની ચિંતા છોડીને પૂરા મનથી કર્મ કરીએ છીએ, ત્યારે વિડંબના એ છે કે પરિણામો પણ ઘણી વાર વધુ સારાં આવે છે — કારણ કે મન ભય અને તણાવથી મુક્ત થઈને સંપૂર્ણપણે કર્મમાં લાગે છે.

સાર આ છે: પૂરી લગનથી કર્મ કરો, ફળ ઈશ્વર પર છોડો, ફળના લોભથી પ્રેરિત ન થાઓ, અને કર્તવ્યથી ક્યારેય ન ભાગો. આ જ કર્મયોગ છે, અને આ જ શાંત, સાર્થક અને સ્વતંત્ર જીવનનો માર્ગ છે.

સંદર્ભ

2.46માં શ્રીકૃષ્ણે જણાવ્યું કે બ્રહ્મજ્ઞાની માટે વેદોક્ત ફળો ગૌણ છે. અહીં તેઓ કર્મયોગનું કેન્દ્રીય સૂત્ર આપે છે — કર્મ પર અધિકાર, ફળ પર નહીં. આગલા શ્લોક (2.48)માં તેઓ કહે છે કે યોગમાં સ્થિર થઈને, સફળતા-નિષ્ફળતામાં સમ રહીને કર્મ કર, કારણ કે સમત્વ જ યોગ છે.

જીવન-બોધ

તમારી પૂરી ઊર્જા કર્મની ગુણવત્તા પર લગાવો, કારણ કે એ જ તમારા હાથમાં છે; પરિણામને ઈશ્વર અને પરિસ્થિતિઓ પર છોડી દો. ફળના લોભમાં કર્મ ન કરો, પરંતુ નિષ્ફળતાના ભયથી કર્મ છોડો પણ નહીં.

મુખ્ય શબ્દો

અધિકાર: જે આપણા વશ અને જવાબદારીમાં હોય
કર્મફલહેતુ: ફળની ઇચ્છાથી પ્રેરાઈને કર્મ કરનાર
અકર્મ: અહીં — કર્મનો ત્યાગ, નિષ્ક્રિયતા
નિષ્કામ કર્મ: ફળની કામના વિના, કર્તવ્યભાવથી કરેલું કર્મ