ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ
ભગવાનની દિવ્ય વિભૂતિઓનું વર્ણન.
42 શ્લોક
આ અધ્યાયના બધા શ્લોક
- 10.1 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું — હે મહાબાહો! તું ફરીથી મારું પરમ વચન સાંભળ, જે હું તારા હિતની ઇચ્છાથી તને કહીશ, કારણ કે…
- 10.2 – न मे विदुः सुरगणाः – મારી ઉત્પત્તિ (પ્રભાવ અને પ્રાગટ્યના રહસ્ય)ને ન દેવો જાણે છે અને ન મહર્ષિઓ, કારણ કે હું જ સર્વ પ્રકારે દેવો…
- 10.3 – यो मामजमनादिं च वेत्ति – જે મને અજન્મા, અનાદિ અને સર્વ લોકોના મહાન ઈશ્વર તરીકે તત્ત્વથી જાણે છે, તે મનુષ્યોમાં મોહરહિત (જ્ઞાની) છે…
- 10.4 – बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः – બુદ્ધિ, જ્ઞાન, અસંમોહ (ભ્રમનો અભાવ), ક્ષમા, સત્ય, દમ (ઇન્દ્રિયસંયમ), શમ (મનનો સંયમ), સુખ, દુઃખ, ઉત્પત્તિ…
- 10.5 – अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं – અહિંસા, સમતા, સંતોષ, તપ, દાન, યશ અને અપયશ — પ્રાણીઓના આ વિવિધ પ્રકારના ભાવો મારામાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.
- 10.6 – महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो – સાત મહર્ષિઓ, તેમનાથી પણ પહેલાંના ચાર (સનકાદિ) અને ચૌદ મનુઓ — આ સર્વ મારા ભાવથી યુક્ત થઈને મારા સંકલ્પ…
- 10.7 – एतां विभूतिं योगं च – જે મારી આ વિભૂતિ (ઐશ્વર્ય) અને યોગ (અલૌકિક સામર્થ્ય)ને તત્ત્વથી જાણે છે, તે અવિચળ ભક્તિયોગથી યુક્ત થાય છે…
- 10.8 – अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः – હું જ સૌની ઉત્પત્તિનું કારણ છું અને મારાથી જ બધું પ્રવર્તે (ચાલે) છે — એમ જાણીને બુદ્ધિમાન ભક્તો શ્રદ્ધા અને…
- 10.9 – मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् – જેમનું ચિત્ત મારામાં લાગેલું છે અને જેમના પ્રાણ મારામાં અર્પિત છે, તે ભક્તો પરસ્પર મારું જ્ઞાન કરાવતાં અને…
- 10.10 – तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् – જેઓ સતત મારામાં લાગેલા રહે છે અને પ્રેમપૂર્વક મારું ભજન કરે છે, તે ભક્તોને હું એ બુદ્ધિયોગ (તત્ત્વજ્ઞાનરૂપ…
- 10.11 – तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः – તે ભક્તો પર કૃપા કરવા માટે જ હું તેમના હૃદયમાં સ્થિત થઈને પ્રકાશમાન જ્ઞાનરૂપી દીવાથી તેમના અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન…
- 10.12 – अर्जुन उवाच – અર્જુને કહ્યું — આપ પરમ બ્રહ્મ, પરમ ધામ (આશ્રય) અને પરમ પવિત્ર છો.
- 10.13 – आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा – સર્વ ઋષિઓ, દેવર્ષિ નારદ, અસિત, દેવલ અને મહર્ષિ વ્યાસ પણ આપને આમ જ કહે છે, અને હવે આપ પોતે પણ મને આ જ કહી…
- 10.14 – सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि – હે કેશવ! આપ મને જે કંઈ કહી રહ્યા છો, તે સર્વને હું સત્ય માનું છું. હે ભગવન્!
- 10.15 – स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम – હે પુરુષોત્તમ! હે પ્રાણીઓને ઉત્પન્ન કરનાર! હે પ્રાણીઓના ઈશ્વર! હે દેવોના દેવ! હે જગતના સ્વામી!
- 10.16 – वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः – જે વિભૂતિઓ દ્વારા આપ આ સર્વ લોકોને વ્યાપીને સ્થિત છો, આપની એ દિવ્ય વિભૂતિઓને આપ જ પૂર્ણ રીતે કહેવા સમર્થ છો.
- 10.17 – कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा – હે યોગેશ્વર! હું સતત ચિંતન કરતો આપને કેવી રીતે જાણું? અને હે ભગવન્!
- 10.18 – विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च – હે જનાર્દન! આપનો યોગ (સામર્થ્ય) અને વિભૂતિ ફરીથી વિસ્તારપૂર્વક કહો, કારણ કે આપનાં અમૃતમય વચનો સાંભળતાં મારી…
- 10.19 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું — હે કુરુશ્રેષ્ઠ! ભલે, હવે હું તને મારી દિવ્ય વિભૂતિઓ પ્રધાનતાથી (મુખ્ય મુખ્ય) કહીશ, કારણ…
- 10.20 – अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः – હે ગુડાકેશ (નિદ્રાને જીતનાર અર્જુન)! હું સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં સ્થિત આત્મા છું, અને હું જ સર્વ પ્રાણીઓનો…
- 10.21 – आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् – હું અદિતિના બાર પુત્રો (આદિત્યો)માં વિષ્ણુ છું, જ્યોતિઓમાં કિરણોવાળો સૂર્ય છું, મરુદ્ગણોમાં મરીચિ છું અને…
- 10.22 – वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः – હું વેદોમાં સામવેદ છું, દેવોમાં ઇન્દ્ર છું, ઇન્દ્રિયોમાં મન છું અને પ્રાણીઓમાં ચેતના (જીવનશક્તિ, જ્ઞાનશક્તિ)…
- 10.23 – रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् – હું અગિયાર રુદ્રોમાં શંકર છું, યક્ષો અને રાક્ષસોમાં ધનના સ્વામી કુબેર છું, આઠ વસુઓમાં અગ્નિ છું અને શિખરવાળા…
- 10.24 – पुरोधसां च मुख्यं मां – હે પાર્થ! પુરોહિતોમાં મુખ્ય બૃહસ્પતિ મને જ જાણ. સેનાપતિઓમાં હું સ્કંદ (કાર્તિકેય) છું અને જળાશયોમાં સમુદ્ર…
- 10.25 – महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् – હું મહર્ષિઓમાં ભૃગુ છું, વાણી (શબ્દો)માં એક અક્ષર ઓંકાર છું, યજ્ઞોમાં જપયજ્ઞ છું અને સ્થિર (અચળ) વસ્તુઓમાં…
- 10.26 – अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च – હું સર્વ વૃક્ષોમાં અશ્વત્થ (પીપળો), દેવર્ષિઓમાં નારદ, ગંધર્વોમાં ચિત્રરથ અને સિદ્ધોમાં કપિલ મુનિ છું.
- 10.27 – उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् – ઘોડાઓમાં અમૃતની સાથે (સમુદ્રમંથનમાંથી) ઉત્પન્ન ઉચ્ચૈઃશ્રવા નામનો ઘોડો, શ્રેષ્ઠ હાથીઓમાં ઐરાવત અને મનુષ્યોમાં…
- 10.28 – आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् – હું આયુધો (શસ્ત્રો)માં વજ્ર છું, ગાયોમાં કામધેનુ છું, સંતાનોત્પત્તિનું કારણ કામદેવ છું અને સર્પોમાં વાસુકિ…
- 10.29 – अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् – હું નાગોમાં અનંત (શેષનાગ) છું, જળચરોમાં તેમના સ્વામી વરુણ છું, પિતૃઓમાં અર્યમા છું અને નિયમન (શાસન)…
- 10.30 – प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् – હું દૈત્યોમાં પ્રહ્લાદ છું, ગણના કરનારાઓમાં કાળ (સમય) છું, પશુઓમાં સિંહ છું અને પક્ષીઓમાં વિનતાપુત્ર ગરુડ છું.
- 10.31 – पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् – હું પવિત્ર કરનારાઓ (કે વેગવાળાઓ)માં વાયુ છું, શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રીરામ છું, જળચરોમાં મગર છું અને નદીઓમાં…
- 10.32 – सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन – હે અર્જુન! સર્વ સૃષ્ટિઓનો આદિ, મધ્ય અને અંત હું જ છું. વિદ્યાઓમાં હું અધ્યાત્મવિદ્યા (આત્મજ્ઞાન) છું અને…
- 10.33 – अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च – હું અક્ષરોમાં ‘અ’કાર છું અને સમાસોમાં દ્વંદ્વ સમાસ છું. હું જ અક્ષય (ક્યારેય પૂરો ન થનારો) કાળ છું, અને હું…
- 10.34 – मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् – હું સૌનું હરણ કરનાર મૃત્યુ છું અને ભવિષ્યમાં થનારાઓની ઉત્પત્તિનું કારણ છું.
- 10.35 – बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री – એ જ રીતે ગવાતા સામમંત્રોમાં હું બૃહત્સામ છું, છંદોમાં ગાયત્રી છંદ છું, મહિનાઓમાં માગશર છું અને ઋતુઓમાં…
- 10.36 – द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् – હું છળ કરનારાઓમાં જુગાર છું, તેજસ્વીઓનું તેજ છું. હું (જીતનારાઓનો) વિજય છું, (નિશ્ચય કરનારાઓનો) દૃઢ નિશ્ચય…
- 10.37 – वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः – હું વૃષ્ણિવંશીઓમાં વાસુદેવ (સ્વયં શ્રીકૃષ્ણ) છું, પાંડવોમાં ધનંજય (અર્જુન) છું, મુનિઓમાં વેદવ્યાસ છું અને…
- 10.38 – दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् – હું દમન (શાસન) કરનારાઓનો દંડ છું, વિજય ઇચ્છનારાઓની નીતિ છું, ગોપનીય ભાવોમાં મૌન છું અને જ્ઞાનીઓનું જ્ઞાન છું.
- 10.39 – यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन – અને હે અર્જુન! જે સર્વ પ્રાણીઓનું બીજ (મૂળ કારણ) છે, તે પણ હું જ છું.
- 10.40 – नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां – હે પરંતપ! મારી દિવ્ય વિભૂતિઓનો કોઈ અંત નથી. આ તો મેં મારી વિભૂતિઓના વિસ્તારનું માત્ર સંક્ષેપમાં (ઉદાહરણ…
- 10.41 – यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा – જે જે વસ્તુ કે પ્રાણી ઐશ્વર્યવાન, શોભાયુક્ત (શ્રીસંપન્ન) અથવા શક્તિશાળી છે, તે તે ને તું મારા જ તેજના એક…
- 10.42 – अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन – અથવા હે અર્જુન! આ ઘણા બધા વિસ્તારને જાણવાથી તારે શું પ્રયોજન?