શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 16

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ .
ubhayorapi dṛṣṭo.antastvanayostattvadarśibhiḥ ॥

અર્થ

અસત્ (અનિત્ય)નું અસ્તિત્વ નથી અને સત્ (નિત્ય)નો અભાવ નથી. તત્ત્વને જાણનારા જ્ઞાનીઓએ આ બંનેનું અંતિમ સત્ય જોઈ લીધું છે.

શબ્દાર્થ

न – નહીં
असतः – અસત્ (અનિત્ય)નું
विद्यते – છે, હોય છે
भावः – અસ્તિત્વ, સત્તા
न – નહીં
अभावः – અભાવ, ન હોવું
विद्यते – છે
सतः – સત્ (નિત્ય)નો
उभयोः – બંનેનું
अपि – જ
दृष्टः – જોવાયું છે
अन्तः – અંતિમ નિર્ણય, સાર
तु – તો
अनयोः – આ બંનેનું
तत्त्वदर्शिभिः – તત્ત્વને જોનારા જ્ઞાનીઓ દ્વારા

અન્વય

असतः भावः न विद्यते; सतः अभावः न विद्यते । तत्त्वदर्शिभिः तु अनयोः उभयोः अपि अन्तः दृष्टः ।

સમજૂતી

આ ગીતાના સૌથી ગહન દાર્શનિક શ્લોકોમાંનો એક છે. અત્યાર સુધી શ્રીકૃષ્ણે અનુભવ અને ઉદાહરણોથી સમજાવ્યું; હવે તેઓ એક મૂળભૂત સિદ્ધાંત મૂકે છે: ‘નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ’ — જે અસત્ છે, તેનું વાસ્તવિક અસ્તિત્વ નથી; અને જે સત્ છે, તેનો ક્યારેય અભાવ થતો નથી. આ વેદાંતનો પાયો છે.

આનો અર્થ સમજવા માટે ‘સત્’ અને ‘અસત્’ને સમજવા પડે. ‘સત્’ તે છે જે સદા, ત્રણેય કાળમાં, બદલાયા વિના રહે છે. ‘અસત્’ તે છે જે આવે-જાય છે, બદલાય છે, જેનું અસ્તિત્વ બીજા પર આધારિત છે. શરીર, સુખ-દુઃખ, ઠંડી-ગરમી — આ બધું અસત્ છે, કારણ કે તે બદલાતું રહે છે અને નાશ પામે છે. આત્મા સત્ છે, કારણ કે તે સદા છે અને અવિકારી છે.

આચાર્ય શંકર આને માટી અને ઘડાના ઉદાહરણથી સમજાવે છે. ઘડો બને છે અને ફૂટી જાય છે, પણ માટી રહે છે. ઘડાનું અસ્તિત્વ માટી પર ટકેલું છે; માટી વિના ઘડો નથી, પણ ઘડા વિના પણ માટી છે. એ જ રીતે આ પરિવર્તનશીલ જગત જે સત્તા પર ટકેલું છે, તે પરમ સત્ય છે. રામાનુજાચાર્ય આનો અર્થ થોડો જુદો કરે છે: ‘અસત્’ એટલે શરીર જેવી જડ વસ્તુઓ સ્વભાવથી નાશવંત છે, અને ‘સત્’ એટલે આત્મા સ્વભાવથી અવિનાશી છે — બંને વાસ્તવિક છે, પણ ભિન્ન સ્વભાવનાં. માધ્વાચાર્ય પણ જીવની નિત્યતા પર ભાર મૂકે છે.

‘તત્ત્વદર્શિભિઃ’ — તત્ત્વને જોનારા — આ શબ્દ બતાવે છે કે આ માત્ર તર્કનો વિષય નથી, પણ ઋષિઓએ અનુભવેલું સત્ય છે. તેમણે બંનેનો ‘અંત’ — એટલે અંતિમ સાર, નિર્ણય — જોઈ લીધો છે.

અર્જુન માટે આનો વ્યવહારુ અર્થ સ્પષ્ટ છે: જે નાશ પામવાનું છે (શરીર), તે તો આમ પણ કાયમી નથી; અને જે સત્ છે (આત્મા), તેનો કોઈ નાશ કરી શકતું નથી. તેથી શોકનો કોઈ આધાર નથી.

જીવનમાં આ શ્લોક આપણને શીખવે છે કે આપણી ઓળખ અને સુરક્ષાને જે કાયમી છે તેના પર ટકાવીએ, જે ક્ષણભંગુર છે તેના પર નહીં. ત્યારે જીવનની અસ્થિરતાઓ આપણને ભયભીત કરી શકતી નથી.

સંદર્ભ

2.15માં શ્રીકૃષ્ણે જણાવ્યું કે સુખ-દુઃખમાં સમ રહેનાર અમૃતત્વ પામે છે. અહીં તેઓ તેનો દાર્શનિક આધાર આપે છે — સત્ અને અસત્નો ભેદ. આગલા શ્લોક (2.17)માં તેઓ જણાવે છે કે તે અવિનાશી સત્ તત્ત્વ કયું છે, જે સર્વમાં વ્યાપેલું છે.

જીવન-બોધ

જે બદલાય છે અને મટી જાય છે, તેના પર તમારી આખી ઓળખ ન ટકાવો. તમારી અંદરના એ સ્થાયી સત્યને ઓળખો જે ક્યારેય નાશ પામતું નથી — એ જ સાચી નિર્ભયતા અને શાંતિનો સ્રોત છે.

મુખ્ય શબ્દો

સત્: જે સદા છે, અવિકારી, નિત્ય સત્ય
અસત્: જે બદલાય અને નાશ પામે છે, અનિત્ય
તત્ત્વદર્શી: સત્યના સ્વરૂપને પ્રત્યક્ષ જાણનાર જ્ઞાની