શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 61

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ .
vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā ॥

અર્થ

એ બધી ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખીને સાધક યોગયુક્ત થઈને મને જ પરમ આશ્રય માનીને (મત્પર થઈને) બેસે; કારણ કે જેની ઇન્દ્રિયો વશમાં છે, તેની જ પ્રજ્ઞા સ્થિર છે.

શબ્દાર્થ

तानि – તે (ઇન્દ્રિયો)ને
सर्वाणि – બધીને
संयम्य – સંયમમાં રાખીને, વશ કરીને
युक्तः – યોગયુક્ત, એકાગ્ર
आसीत – બેસે, સ્થિત રહે
मत्परः – મને પરમ માનનાર, મારે પરાયણ
वशे – વશમાં
हि – કારણ કે
यस्य – જેની
इन्द्रियाणि – ઇન્દ્રિયો
तस्य – તેની
प्रज्ञा – બુદ્ધિ
प्रतिष्ठिता – સ્થિર છે

અન્વય

तानि सर्वाणि (इन्द्रियाणि) संयम्य, युक्तः मत्परः आसीत । हि यस्य इन्द्रियाणि वशे (सन्ति), तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણે ચેતવણી આપી હતી કે ઇન્દ્રિયો પ્રયત્નશીલ વિદ્વાનને પણ બળપૂર્વક ખેંચી જાય છે. હવે તેઓ ઉપાય બતાવે છે, અને આ ઉપાયમાં ગીતાનો એક અત્યંત મહત્ત્વનો શબ્દ પહેલી વાર આવે છે — ‘મત્પરઃ’. આને ગીતામાં ભક્તિનો પહેલો સ્પષ્ટ સંકેત માનવામાં આવે છે.

ઉપાયનાં ત્રણ અંગ છે. પહેલું — ‘તાનિ સર્વાણિ સંયમ્ય’ — બધી ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખો; એક પણ ખુલ્લી ન છોડો, કારણ કે 2.67માં કહેવાશે તેમ, એક ઇન્દ્રિય પણ બુદ્ધિને તાણી જવા માટે પૂરતી છે. બીજું — ‘યુક્ત આસીત’ — યોગમાં સ્થિત થઈને, એકાગ્ર અને સંતુલિત થઈને બેસો. ત્રીજું અને સૌથી મહત્ત્વનું — ‘મત્પરઃ’ — મને જ પરમ લક્ષ્ય માનીને, મારે પરાયણ થઈને.

‘મત્પરઃ’ની વ્યાખ્યામાં આચાર્યો વચ્ચે સુંદર વિવિધતા છે. આચાર્ય શંકર અનુસાર તેનો અર્થ છે — ‘હું વાસુદેવ, જે સૌનો અંતરાત્મા છું, તે જ જેનું પરમ લક્ષ્ય છે’; એટલે કે સાધક પોતાને પરમાત્માથી અભિન્ન જાણીને તેમાં સ્થિત રહે. રામાનુજાચાર્ય અહીં ભક્તિ પર વિશેષ ભાર મૂકે છે. તેઓ કહે છે કે માત્ર પોતાના પ્રયત્નથી ઇન્દ્રિયો જીતી શકાતી નથી; જ્યારે મનને પરમ મંગલમય ભગવાન પર સ્થિર કરવામાં આવે છે, ત્યારે એ આશ્રય બધી મલિનતાઓને એવી રીતે બાળી નાખે છે જેમ પવનની મદદથી અગ્નિ સૂકા ઘાસને બાળી નાખે છે. માધ્વાચાર્ય પણ કહે છે કે ભગવાન પ્રત્યે સમર્પણ અને તેમની કૃપા વિના ઇન્દ્રિયનિગ્રહ શક્ય નથી.

આ વિવિધતા છતાં મૂળ સંદેશ એક છે: ઇન્દ્રિયો પર વિજય માત્ર ‘ના’ કહેવાથી નહીં, કોઈ ઉચ્ચતર ‘હા’થી મળે છે. આ 2.59ની વાતને જ આગળ વધારે છે — રસ પરમના દર્શનથી મટે છે. જ્યારે મનને કોઈ મહાન, પ્રિય અને પવિત્ર કેન્દ્ર મળી જાય છે, ત્યારે તે ભટકવાનું છોડી દે છે. જેમ ખીલે બાંધેલું વાછરડું ગમે તેટલું ઊછળે, ખીલાની આસપાસ જ રહે છે.

શ્લોકનું છેલ્લું વાક્ય એક સિદ્ધાંત જેવું છે — ‘વશે હિ યસ્યેન્દ્રિયાણિ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા’ — જેની ઇન્દ્રિયો વશમાં છે, તેની બુદ્ધિ સ્થિર છે. આ સ્થિતપ્રજ્ઞની એક કસોટી પણ છે અને સાધક માટે માર્ગ પણ.

વ્યવહારુ જીવનમાં આનો અર્થ છે કે પોતાના મન માટે એક ઊંચું કેન્દ્ર પસંદ કરો — ઈશ્વર, કોઈ પવિત્ર આદર્શ કે સેવાનું મહાન લક્ષ્ય. જ્યારે જીવનનું કેન્દ્ર સ્પષ્ટ હોય છે, ત્યારે નાનાં-નાનાં આકર્ષણો આપોઆપ શક્તિહીન બની જાય છે.

સંદર્ભ

2.60માં ચેતવણી આપી કે ઇન્દ્રિયો પ્રયત્નશીલ વિદ્વાનને પણ વિચલિત કરે છે. અહીં તેનો ઉપાય બતાવ્યો — ઇન્દ્રિયસંયમ સાથે ભગવત્પરાયણતા. આગલા બે શ્લોકો (2.62–63)માં શ્રીકૃષ્ણ બતાવે છે કે સંયમ ન હોય તો વિષયચિંતનથી માણસનું પતન કયા ક્રમે થાય છે.

જીવન-બોધ

પોતાની નબળાઈઓ સામે માત્ર લડો નહીં, પોતાના મનને એક ઊંચું, પ્રિય કેન્દ્ર આપો. જ્યારે હૃદય ઈશ્વર કે કોઈ પવિત્ર લક્ષ્ય સાથે જોડાય છે, ત્યારે સંયમ બોજ નહીં, સહજ સ્વભાવ બની જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

મત્પર: ભગવાનને પરમ લક્ષ્ય માનનાર, ભગવત્પરાયણ
સંયમ: ઇન્દ્રિયો અને મનને વશમાં રાખવાં
યુક્ત: યોગમાં સ્થિત, એકાગ્ર અને સંતુલિત