શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 52

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati .
tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca ॥

અર્થ

જ્યારે તારી બુદ્ધિ મોહરૂપી કાદવને સંપૂર્ણપણે પાર કરી લેશે, ત્યારે તું જે સાંભળવા યોગ્ય છે અને જે સાંભળી ચૂક્યો છે — એ બધાથી વૈરાગ્યને પામીશ.

શબ્દાર્થ

यदा – જ્યારે
ते – તારી
मोहकलिलम् – મોહરૂપી કાદવને
बुद्धिः – બુદ્ધિ
व्यतितरिष्यति – સંપૂર્ણપણે પાર કરશે
तदा – ત્યારે
गन्तासि – પામીશ
निर्वेदम् – વૈરાગ્ય, ઉદાસીનતા
श्रोतव्यस्य – જે સાંભળવા યોગ્ય છે તેનાથી
श्रुतस्य – જે સંભળાઈ ચૂક્યું છે તેનાથી
च – અને

અન્વય

यदा ते बुद्धिः मोहकलिलं व्यतितरिष्यति, तदा (त्वं) श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च निर्वेदं गन्तासि ।

સમજૂતી

અર્જુનના મનમાં સ્વાભાવિક પ્રશ્ન ઊઠે છે — આ અવસ્થા ક્યારે પ્રાપ્ત થશે? શ્રીકૃષ્ણ ઉત્તર આપે છે: જ્યારે તારી બુદ્ધિ ‘મોહકલિલ’ને પાર કરશે. ‘કલિલ’નો અર્થ છે ઘટ્ટ કાદવ કે દલદલ. મોહ એવું દલદલ છે જેમાં બુદ્ધિ ફસાઈને વિવેક ગુમાવી બેસે છે — શરીરને આત્મા માનવું, ‘હું’ અને ‘મારું’ના ભાવમાં ડૂબેલા રહેવું.

અર્જુન અત્યારે બરાબર આ જ દલદલમાં ફસાયેલો છે — સ્વજનો પ્રત્યે મમતા, કર્તવ્ય વિશે ભ્રમ. શ્રીકૃષ્ણ આશ્વાસન આપે છે કે આ દલદલ પાર કરી શકાય છે, અને જ્યારે બુદ્ધિ તેની પાર પહોંચશે, ત્યારે એક નવી અવસ્થાનો ઉદય થશે.

એ અવસ્થા છે ‘નિર્વેદ’ — વૈરાગ્ય. ‘શ્રોતવ્યસ્ય શ્રુતસ્ય ચ’ — જે સાંભળવા યોગ્ય છે અને જે સાંભળી ચૂક્યો છે — એ બધા પ્રત્યે ઉદાસીનતા. આચાર્ય શંકર અનુસાર આનો અર્થ એ છે કે વિવેક ઉત્પન્ન થતાં વ્યક્તિને કર્મકાંડ અને તેનાં ફળો વિશે સાંભળેલી કે સાંભળવાની વાતોનું કોઈ પ્રયોજન રહેતું નથી. સ્વર્ગનાં વર્ણનો, ભોગોનાં વચનો, અરે વિવિધ મતોના તર્ક-વિતર્ક — બધું નિરર્થક લાગવા લાગે છે, કારણ કે વ્યક્તિ પોતે સત્યનો અનુભવ કરવા લાગે છે.

આ વૈરાગ્ય નિરાશા કે જીવનથી વિરક્તિ નથી, પણ પરિપક્વતા છે. જેમ મોટું થતું બાળક સ્વાભાવિક રીતે રમકડાંથી ઉપર ઊઠી જાય છે, તેમ પરિપક્વ બુદ્ધિ ક્ષણિક આકર્ષણોથી ઉપર ઊઠી જાય છે. આધુનિક જીવનમાં, જ્યાં માહિતી અને વિચારોનું પૂર છે, આ શ્લોક શીખવે છે કે જ્યાં સુધી બુદ્ધિ મોહથી મુક્ત ન થાય, ત્યાં સુધી વધુ સાંભળવું માત્ર વધુ ગૂંચવણ ઊભી કરે છે.

સંદર્ભ

2.51માં શ્રીકૃષ્ણે જણાવ્યું કે બુદ્ધિયુક્ત જ્ઞાનીઓ અનામય પદ પામે છે. અહીં તેઓ જણાવે છે કે આ ત્યારે થશે જ્યારે બુદ્ધિ મોહને પાર કરીને વૈરાગ્ય પામશે. આગલા શ્લોક (2.53)માં તેઓ જણાવે છે કે જ્યારે બુદ્ધિ અનેક મતોથી વિચલિત ન થઈને સમાધિમાં સ્થિર થશે, ત્યારે યોગ પ્રાપ્ત થશે.

જીવન-બોધ

મોહ અને મમતાનું દલદલ જ આપણી સ્પષ્ટ દૃષ્ટિને ઢાંકે છે. જ્યારે બુદ્ધિ તેમાંથી બહાર નીકળે છે, ત્યારે ક્ષણિક આકર્ષણો આપોઆપ ઝાંખાં પડી જાય છે અને મન ખરેખર મહત્વની બાબતો પર ટકવા લાગે છે.

મુખ્ય શબ્દો

મોહકલિલ: મોહરૂપી દલદલ
નિર્વેદ: વૈરાગ્ય, ક્ષણિક વિષયોથી ઉદાસીનતા
શ્રોતવ્ય-શ્રુત: જે સાંભળવાનું છે અને જે સાંભળી ચૂક્યા છીએ