શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 13

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

dehino.asminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā .
tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati ॥

અર્થ

જેમ દેહધારી આત્માને આ જ શરીરમાં બાળપણ, યુવાની અને ઘડપણ પ્રાપ્ત થાય છે, તેમ જ તેને બીજા શરીરની પ્રાપ્તિ થાય છે. ધીર પુરુષ આ વિષયમાં મોહિત થતો નથી.

શબ્દાર્થ

देहिनः – દેહધારી આત્માને
अस्मिन् – આ
यथा – જેમ
देहे – શરીરમાં
कौमारम् – બાળપણ
यौवनम् – યુવાની
जरा – ઘડપણ
तथा – તેમ જ
देहान्तरप्राप्तिः – બીજા શરીરની પ્રાપ્તિ
धीरः – ધીર, વિવેકી પુરુષ
तत्र – તે વિષયમાં
न मुह्यति – મોહિત થતો નથી

અન્વય

यथा देहिनः अस्मिन् देहे कौमारं यौवनं जरा (भवति), तथा देहान्तरप्राप्तिः (भवति); तत्र धीरः न मुह्यति ।

સમજૂતી

આત્માની નિત્યતાના સિદ્ધાંતને શ્રીકૃષ્ણ હવે એવા ઉદાહરણથી સમજાવે છે જે દરેક વ્યક્તિ પોતાના અનુભવથી જાણે છે. આપણે સૌએ આપણા જ શરીરમાં બાળપણ, યુવાની અને ઘડપણનું પરિવર્તન જોયું છે. બાળપણનું શરીર આજે રહ્યું નથી, તેનો દરેક કોષ બદલાઈ ગયો છે, છતાં ‘હું’ એ જ છું. જે ‘હું’ બાળપણમાં હતો, તે જ આજે પણ છે.

આ અનુભવમાંથી એક ઊંડો નિષ્કર્ષ નીકળે છે: શરીર બદલાય છે, પણ શરીરમાં રહેનાર ‘દેહી’ બદલાતો નથી. જો બાળપણના શરીરના ‘મરવા’ અને યુવાન શરીરના આવવા પર આપણે શોક નથી કરતા, તો મૃત્યુ વખતે એક શરીર છોડીને બીજું શરીર મેળવવા પર શોક શા માટે કરીએ? મૃત્યુ પણ એ જ પરિવર્તન-શૃંખલાની એક કડી છે, બસ થોડી મોટી.

‘દેહી’ શબ્દ અત્યંત મહત્વનો છે — શરીરનો સ્વામી, જે શરીરમાં રહે છે પણ શરીર નથી. જેમ ઘરમાં રહેનાર ઘર નથી હોતો, તેમ શરીરમાં રહેનાર આત્મા શરીર નથી. અહીંથી ગીતા પુનર્જન્મના સિદ્ધાંતને સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરે છે.

‘ધીરસ્તત્ર ન મુહ્યતિ’ — ધીર પુરુષ આનાથી મોહિત થતો નથી. ‘ધીર’ એ છે જેની બુદ્ધિ સ્થિર અને વિવેકપૂર્ણ છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આવો માણસ આત્માને અવિકારી જાણીને પરિવર્તનોથી વિચલિત થતો નથી. રામાનુજાચાર્ય ઉમેરે છે કે જેમ અવસ્થાઓ બદલાય ત્યારે કોઈ દુઃખી થતું નથી, તેમ શરીર બદલાય ત્યારે પણ ન થવું જોઈએ.

આ શ્લોક આપણને ઘડપણ અને પરિવર્તનને સહજતાથી સ્વીકારતાં શીખવે છે. જે વ્યક્તિ આ સત્ય સમજી લે છે, તે ન યુવાની જવાથી દુઃખી થાય છે, ન મૃત્યુ આવવાથી ભયભીત.

સંદર્ભ

2.12માં શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે આપણે સૌ સદાથી છીએ અને સદા રહીશું. અહીં તેઓ તેને શરીરની અવસ્થાઓના ઉદાહરણથી સિદ્ધ કરે છે. આગલા શ્લોક (2.14)માં તેઓ સુખ-દુઃખ જેવા અનુભવોની અનિત્યતા બતાવીને તેમને સહન કરવાનો ઉપદેશ આપે છે.

જીવન-બોધ

જેમ આપણે બાળપણથી યુવાની અને ઘડપણના પરિવર્તનને સહજ સ્વીકારીએ છીએ, તેમ જીવનનાં મોટાં પરિવર્તનોને પણ શાંતિથી સ્વીકારતાં શીખો. બદલાય છે માત્ર બાહ્ય રૂપ, અંદરનો ‘હું’ સ્થિર રહે છે.

મુખ્ય શબ્દો

દેહી: શરીરમાં રહેનાર આત્મા
દેહાન્તરપ્રાપ્તિ: બીજા શરીરની પ્રાપ્તિ — પુનર્જન્મ
ધીર: સ્થિર બુદ્ધિવાળો, વિવેકી