શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 31

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi .
dharmyāddhi yuddhācchreyo.anyatkṣatriyasya na vidyate ॥

અર્થ

અને પોતાના સ્વધર્મને જોતાં પણ તારે વિચલિત ન થવું જોઈએ, કારણ કે એક ક્ષત્રિય માટે ધર્મયુક્ત યુદ્ધથી ચડિયાતું બીજું કોઈ કલ્યાણકારી કર્તવ્ય નથી.

શબ્દાર્થ

स्वधर्मम् – પોતાના ધર્મ (કર્તવ્ય)ને
अपि च – અને વળી
अवेक्ष्य – જોઈને, વિચારીને
न – નહીં
विकम्पितुम् – વિચલિત થવાને, ડગમગવાને
अर्हसि – યોગ્ય છે
धर्म्यात् – ધર્મયુક્ત
हि – કારણ કે
युद्धात् – યુદ્ધથી
श्रेयः – કલ્યાણકારી
अन्यत् – બીજું
क्षत्रियस्य – ક્ષત્રિય માટે
न विद्यते – નથી

અન્વય

स्वधर्मम् अपि च अवेक्ष्य (त्वं) विकम्पितुं न अर्हसि । हि क्षत्रियस्य धर्म्यात् युद्धात् अन्यत् श्रेयः न विद्यते ।

સમજૂતી

આત્માની અમરતાનો દાર્શનિક ઉપદેશ આપ્યા પછી શ્રીકૃષ્ણ હવે બીજી, વધુ વ્યવહારુ દૃષ્ટિ અપનાવે છે — સ્વધર્મની દૃષ્ટિ. તેઓ કહે છે — જો તું આત્મજ્ઞાનની ઊંચાઈને હજી પૂરેપૂરી ન સમજે, તોપણ પોતાના કર્તવ્યને જોઈને તારે ડગમગવું ન જોઈએ.

‘સ્વધર્મ’નો અર્થ છે વ્યક્તિનું પોતાનું કર્તવ્ય, જે તેના સ્વભાવ, યોગ્યતા અને જીવનમાં તેની ભૂમિકાથી નક્કી થાય છે. અર્જુન એક ક્ષત્રિય છે, જેનો ધર્મ છે અન્યાય સામે રક્ષણ કરવું અને ધર્મની સ્થાપના માટે લડવું. આચાર્ય શંકર અનુસાર ક્ષત્રિય માટે ધર્મની રક્ષા માટેનું યુદ્ધ એટલું જ પવિત્ર કર્તવ્ય છે જેટલું બ્રાહ્મણ માટે અધ્યયન અને યજ્ઞ.

‘ધર્મ્યાદ્ધિ યુદ્ધાત્’ — ધર્મયુક્ત યુદ્ધ — આ શબ્દ મહત્વનો છે. દરેક યુદ્ધ ધર્મયુક્ત હોતું નથી. આ યુદ્ધ ધર્મયુક્ત છે કારણ કે પાંડવોએ શાંતિના બધા ઉપાયો અજમાવી જોયા હતા — માત્ર પાંચ ગામ પણ માગ્યાં હતાં — અને કૌરવોએ અન્યાય પર અડગ રહીને યુદ્ધને અનિવાર્ય બનાવ્યું. આવા યુદ્ધમાં ભાગ લેવો અધર્મ નહીં, પણ ધર્મ છે.

આ શ્લોક દરેક વ્યક્તિને પોતાના કર્તવ્ય પ્રત્યે સજાગ કરે છે. ડૉક્ટર માટે દર્દીની સેવા, શિક્ષક માટે શિક્ષણ આપવું, સૈનિક માટે દેશની રક્ષા — જ્યારે આપણે આપણા યોગ્ય કર્તવ્યથી ભાવનાત્મક કારણોસર પાછા હટીએ છીએ, ત્યારે આપણે પોતાની સાથે અને સમાજ સાથે બંને સાથે અન્યાય કરીએ છીએ.

સંદર્ભ

2.30 સુધી શ્રીકૃષ્ણે આત્મજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ શોકનો નિષેધ કર્યો. અહીંથી (2.31–2.38) તેઓ સ્વધર્મ, કર્તવ્ય અને લોકમર્યાદાની દૃષ્ટિએ અર્જુનને યુદ્ધ માટે પ્રેરિત કરે છે. આગલા શ્લોક (2.32)માં તેઓ આ યુદ્ધને સ્વર્ગનું ખુલ્લું દ્વાર કહે છે.

જીવન-બોધ

તમારા યોગ્ય કર્તવ્યને ઓળખો અને ભાવનાત્મક દ્વિધાઓને કારણે તેમાંથી ડગમગો નહીં. જીવનમાં તમારી જે ભૂમિકા છે, તેને નિષ્ઠાથી નિભાવવી એ જ તમારો સૌથી મોટો ધર્મ છે.

મુખ્ય શબ્દો

સ્વધર્મ: વ્યક્તિનું પોતાનું સ્વાભાવિક કર્તવ્ય
ધર્મ્ય યુદ્ધ: ન્યાય અને ધર્મની રક્ષા માટે લડાયેલું યુદ્ધ
ક્ષત્રિય: રક્ષક વર્ગ, જેનો ધર્મ રક્ષણ અને ન્યાય છે