શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 60

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ .
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ ॥

અર્થ

હે કુંતીપુત્ર! સંયમ માટે પ્રયત્ન કરતા વિવેકી પુરુષના મનને પણ આ વલોવી નાખનારી ઇન્દ્રિયો બળપૂર્વક હરી જાય છે.

શબ્દાર્થ

यततः – પ્રયત્ન કરતા માણસનું
हि – કારણ કે, ખરેખર
अपि – પણ
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર અર્જુન
पुरुषस्य – પુરુષનું
विपश्चितः – વિવેકી, વિદ્વાનનું
इन्द्रियाणि – ઇન્દ્રિયો
प्रमाथीनि – વલોવી નાખનારી, ક્ષુબ્ધ કરનારી
हरन्ति – હરી લે છે, ખેંચી જાય છે
प्रसभम् – બળપૂર્વક, જબરદસ્તીથી
मनः – મનને

અન્વય

कौन्तेय, यततः विपश्चितः पुरुषस्य अपि हि प्रमाथीनि इन्द्रियाणि मनः प्रसभं हरन्ति ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણે બતાવ્યું હતું કે વિષયોનો રસ પરમ તત્ત્વના દર્શનથી જ મટે છે. હવે તેઓ એક ગંભીર ચેતવણી આપે છે, જેથી સાધક ક્યાંક અહંકારમાં આવીને બેદરકાર ન બની જાય. જ્યાં સુધી એ પરમ અનુભવ થયો નથી, ત્યાં સુધી ઇન્દ્રિયો અત્યંત પ્રબળ શત્રુ છે — એટલી પ્રબળ કે તે પ્રયત્નશીલ અને વિદ્વાન પુરુષના મનને પણ બળપૂર્વક ખેંચી જાય છે.

આ શ્લોકનાં વિશેષણો ધ્યાન ખેંચે છે. સાધક માટે બે વિશેષણો છે — ‘યતતઃ’ (પ્રયત્ન કરતો) અને ‘વિપશ્ચિતઃ’ (વિવેકી, જ્ઞાની). એટલે કે અહીં કોઈ બેદરકાર કે અજ્ઞાનીની વાત નથી; વાત તેની છે જે જાણે પણ છે અને પ્રયત્ન પણ કરે છે. છતાં તે પડી શકે છે! અને ઇન્દ્રિયો માટે વિશેષણ છે — ‘પ્રમાથીનિ’, એટલે કે વલોવી નાખનારી, જેમ રવૈયો દહીંને વલોવીને ઊથલપાથલ કરી દે છે. સાથે ‘પ્રસભમ્’ — બળપૂર્વક, જેમ કોઈ લૂંટારો કોઈની સંપત્તિ છીનવી જાય છે.

પુરાણોમાં આનાં અનેક ઉદાહરણો મળે છે. મહાન તપસ્વી વિશ્વામિત્ર, જેમણે વર્ષો સુધી કઠોર તપ કર્યું હતું, મેનકાના સૌંદર્યથી વિચલિત થઈ ગયા. સૌભરિ ઋષિ પાણીની અંદર તપ કરતાં માછલીઓનું ગૃહસ્થજીવન જોઈને આકર્ષાઈ ગયા. આ કથાઓ એમ નથી કહેતી કે સાધના વ્યર્થ છે; તે કહે છે કે સાધનામાં સતત સાવધાની જરૂરી છે.

આ શ્લોકનો હેતુ નિરાશ કરવાનો નહીં, પણ જાગૃત કરવાનો છે. જે માણસ વિચારે છે કે ‘હું તો ઘણો આગળ વધી ગયો છું, હવે મને કોઈ જોખમ નથી’, તે જ સૌથી વધુ જોખમમાં હોય છે. નમ્રતા અને સતત જાગૃતિ જ સાચા સાધકની ઢાલ છે. તેથી જ આગલા શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણ ઉપાય બતાવે છે — માત્ર પોતાના બળ પર નહીં, ભગવાનના આશ્રય (‘મત્પરઃ’)થી ઇન્દ્રિયોને વશ કરો.

જીવનમાં પણ આપણે અનુભવીએ છીએ કે જાણતા હોવા છતાં આપણે ખોટી ટેવોમાં ફસાઈ જઈએ છીએ — ‘જાણું છું કે આ બરાબર નથી, છતાં કરી બેસું છું.’ આ શ્લોક એ જ માનવીય નબળાઈને સ્વીકારે છે અને કહે છે: તેને હળવાશથી ન લો, સંગત, વાતાવરણ અને સાધના પ્રત્યે સાવધાન રહો.

સંદર્ભ

2.59માં બતાવ્યું કે વિષયોનો રસ પરમના દર્શનથી મટે છે. આ શ્લોક ચેતવે છે કે તે પહેલાં ઇન્દ્રિયો પ્રયત્નશીલ વિદ્વાનને પણ વિચલિત કરી શકે છે. આગલા શ્લોક (2.61)માં શ્રીકૃષ્ણ તેનો ઉપાય બતાવે છે — ઇન્દ્રિયોને સંયમિત કરીને ભગવત્પરાયણ થઈને બેસવું.

જીવન-બોધ

ક્યારેય એમ ન માનો કે તમે પ્રલોભનોથી ઉપર ઊઠી ગયા છો. નમ્ર રહો, સજાગ રહો અને પોતાના વાતાવરણ તથા સંગતનું ધ્યાન રાખો — સાવધાની જ સાધનાનું રક્ષણ કરે છે.

મુખ્ય શબ્દો

વિપશ્ચિત્: વિવેકી, જ્ઞાની પુરુષ
પ્રમાથી: વલોવી નાખનાર, ક્ષુબ્ધ કરનાર
પ્રસભમ્: બળપૂર્વક, જબરદસ્તીથી