શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 68

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ .
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā ॥

અર્થ

તેથી હે મહાબાહો! જેની ઇન્દ્રિયો ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાંથી સર્વ પ્રકારે વશ (નિગૃહીત) કરાયેલી છે, તેની પ્રજ્ઞા સ્થિર છે.

શબ્દાર્થ

तस्मात् – તેથી
यस्य – જેની
महाबाहो – હે વિશાળ ભુજાઓવાળા (અર્જુન)
निगृहीतानि – વશ કરેલી, રોકેલી
सर्वशः – સર્વ પ્રકારે, સંપૂર્ણપણે
इन्द्रियाणि – ઇન્દ્રિયો
इन्द्रियार्थेभ्यः – ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાંથી
तस्य – તેની
प्रज्ञा – બુદ્ધિ
प्रतिष्ठिता – સ્થિર છે

અન્વય

तस्मात् महाबाहो, यस्य इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः सर्वशः निगृहीतानि, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।

સમજૂતી

‘તસ્માત્’ — તેથી. આ શ્લોક ઇન્દ્રિયસંયમની આખી ચર્ચાનો નિષ્કર્ષ છે. 2.58થી શરૂ કરીને શ્રીકૃષ્ણે ઇન્દ્રિયો વિશે અનેક વાતો કહી — કાચબાની જેમ સંકેલવી, રસનું પરમદર્શનથી મટવું, ઇન્દ્રિયોનું પ્રબળ હોવું, મત્પર થઈને સંયમ કરવો, વિષયચિંતનથી પતનની સીડી, રાગ-દ્વેષરહિત વિચરણથી પ્રસાદ, અને એક ઇન્દ્રિયથી પણ પ્રજ્ઞાનું તણાઈ જવું. હવે તેઓ બધાનો સાર એક વાક્યમાં આપે છે: જેની ઇન્દ્રિયો બધી બાજુથી વશમાં છે, તેની જ પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિત છે.

ધ્યાન આપો કે ‘તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા’ — આ વાક્યાંશ આ પ્રકરણમાં વારંવાર આવ્યો છે: 2.57, 2.58, 2.61 અને હવે 2.68માં. તે એક ટેક જેવો છે, જેમ કોઈ ભજનની મુખ્ય પંક્તિ વારંવાર પાછી આવે છે. આ પુનરાવૃત્તિથી શ્રીકૃષ્ણ દૃઢ કરે છે કે સ્થિર બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયસંયમ અવિભાજ્ય છે. જ્યાં એક છે, ત્યાં બીજું પણ છે.

‘સર્વશઃ’ શબ્દ પાછલા શ્લોકની વાત સાથે સીધો જોડાય છે. 2.67માં કહ્યું હતું કે એક પણ ભટકતી ઇન્દ્રિય પ્રજ્ઞાને તાણી જાય છે; તેથી અહીં સંયમ ‘સર્વશઃ’ — બધી ઇન્દ્રિયોનો, સર્વ પ્રકારે — હોવો જોઈએ. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આ સંયમ માનસિક પણ છે — માત્ર બાહ્ય ઇન્દ્રિયોનો નહીં, મનમાં ઊઠતી વિષયસ્મૃતિઓનો પણ.

અર્જુનને ‘મહાબાહો’ — મહાન ભુજાઓવાળા — કહીને સંબોધવો અત્યંત અર્થપૂર્ણ છે. ટીકાકારો આમાં એક સુંદર સંકેત જુએ છે: હે અર્જુન, તેં તારી ભુજાઓના બળથી બહારના અનેક શત્રુઓને જીત્યા છે; હવે અંદરના શત્રુઓ — ઇન્દ્રિયો અને વિષયો — ને જીત. સાચો વીર એ જ છે જે પોતાની જાતને જીતી લે. બાહ્ય વિજય સરળ છે, આત્મવિજય અઘરો.

જીવનમાં આ શ્લોક આપણને યાદ અપાવે છે કે આપણી પ્રતિભા, શિક્ષણ અને સફળતા ત્યારે જ સાર્થક છે જ્યારે તેની સાથે આત્મસંયમ હોય. અનેક પ્રતિભાશાળી લોકો અસંયમને કારણે પડી જાય છે. સાચી શક્તિ પોતાના મન અને ઇન્દ્રિયો પરના સ્વામિત્વમાં છે.

સંદર્ભ

2.67માં બતાવ્યું કે એક ભટકતી ઇન્દ્રિય પણ પ્રજ્ઞાને પવનમાં નાવની જેમ તાણી જાય છે. આ શ્લોક ઇન્દ્રિયસંયમના આખા વિષય (2.58–2.68)નો નિષ્કર્ષ છે. આગલા શ્લોક (2.69)માં શ્રીકૃષ્ણ એક અદ્ભુત વિરોધાભાસથી જ્ઞાની અને અજ્ઞાનીની દૃષ્ટિનો તફાવત બતાવે છે — જે સૌ માટે રાત છે, તેમાં સંયમી જાગે છે.

જીવન-બોધ

બીજાઓ પર વિજય મેળવતાં પહેલાં પોતાની જાત પર વિજય મેળવો. પ્રતિભા અને સફળતા ત્યારે જ ટકે છે જ્યારે તેની સાથે આત્મસંયમ હોય — સાચો વીર એ જ છે જે પોતાના મનનો માલિક છે.

મુખ્ય શબ્દો

નિગ્રહ: રોકવું, વશમાં કરવું
મહાબાહુ: મહાન ભુજાઓવાળો — પરાક્રમી અર્જુન
પ્રતિષ્ઠિત પ્રજ્ઞા: દૃઢતાથી સ્થાપિત વિવેક — આ પ્રકરણની ટેક