ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ
કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધભૂમિ પર સૈન્યનું અવલોકન અને અર્જુનનો વિષાદ.
47 શ્લોક
આ અધ્યાયના બધા શ્લોક
- 1.1 – धृतराष्ट्र उवाच – ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું — હે સંજય! ધર્મભૂમિ કુરુક્ષેત્રમાં યુદ્ધની ઇચ્છાથી એકઠા થયેલા મારા પુત્રો અને પાંડુના…
- 1.2 – सञ्जय उवाच – સંજયે કહ્યું — તે સમયે વ્યૂહરચનામાં ગોઠવાયેલી પાંડવોની સેનાને જોઈને રાજા દુર્યોધન આચાર્ય દ્રોણ પાસે જઈને આ…
- 1.3 – पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् – હે આચાર્ય! પાંડુપુત્રોની આ વિશાળ સેનાને જુઓ, જેને આપના જ બુદ્ધિશાળી શિષ્ય દ્રુપદપુત્ર (ધૃષ્ટદ્યુમ્ન)એ…
- 1.4 – अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा – આ સેનામાં ભીમ અને અર્જુન જેવા યુદ્ધ કરનારા, મોટાં ધનુષ્યવાળા અનેક શૂરવીરો છે — જેમ કે યુયુધાન (સાત્યકિ)…
- 1.5 – धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् – ધૃષ્ટકેતુ, ચેકિતાન, પરાક્રમી કાશીરાજ, પુરુજિત, કુંતિભોજ અને મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ શૈબ્ય પણ (આ સેનામાં છે).
- 1.6 – युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् – પરાક્રમી યુધામન્યુ, બળવાન ઉત્તમૌજા, સુભદ્રાપુત્ર અભિમન્યુ અને દ્રૌપદીના પાંચ પુત્રો — આ બધા જ મહારથીઓ છે.
- 1.7 – अस्माकं तु विशिष्टा ये – હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! હવે અમારા પક્ષના જે મુખ્ય યોદ્ધાઓ અને મારી સેનાના નાયકો છે, તેમને પણ જાણી લો; આપની જાણ માટે…
- 1.8 – भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः – સ્વયં આપ, ભીષ્મ પિતામહ, કર્ણ, યુદ્ધોમાં સદા વિજયી કૃપાચાર્ય, અશ્વત્થામા, વિકર્ણ અને સોમદત્તનો પુત્ર…
- 1.9 – अन्ये च बहवः शूरा – આ ઉપરાંત બીજા પણ ઘણા શૂરવીરો છે, જેમણે મારા માટે પોતાના જીવનનો મોહ છોડી દીધો છે; તે બધા અનેક પ્રકારનાં…
- 1.10 – अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् – ભીષ્મ દ્વારા રક્ષાયેલી અમારી તે સેના અપર્યાપ્ત (અથવા અપરિમિત) છે, જ્યારે ભીમ દ્વારા રક્ષાયેલી આ પાંડવોની…
- 1.11 – अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः – તેથી બધા મોરચા પર પોતપોતાના સ્થાને દૃઢ રહીને આપ સૌ નિશ્ચયપૂર્વક ભીષ્મ પિતામહની જ ચારે બાજુથી રક્ષા કરો.
- 1.12 – तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः – ત્યારે દુર્યોધનના હૃદયમાં હર્ષ જગાડતાં કુરુવંશના સૌથી વૃદ્ધ, પ્રતાપી પિતામહ ભીષ્મે સિંહ સમાન ઊંચા સ્વરે…
- 1.13 – ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः – ત્યાર પછી શંખ, નગારાં, ઢોલ, મૃદંગ અને રણશિંગાં જેવાં વાદ્યો એકસાથે અચાનક વાગી ઊઠ્યાં; તેમનો તે અવાજ અત્યંત…
- 1.14 – ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने – ત્યાર પછી સફેદ ઘોડા જોડેલા વિશાળ રથમાં બેઠેલા માધવ (ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ) અને પાંડુપુત્ર અર્જુને પણ પોતાના દિવ્ય…
- 1.15 – पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः – હૃષીકેશ (ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ)એ પાંચજન્ય નામનો શંખ વગાડ્યો, ધનંજય (અર્જુન)એ દેવદત્ત, અને ભયંકર કર્મ કરનારા વૃકોદર…
- 1.16 – अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः – કુંતીપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરે અનંતવિજય નામનો શંખ વગાડ્યો, તેમ જ નકુળ અને સહદેવે અનુક્રમે સુઘોષ અને મણિપુષ્પક…
- 1.17 – काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च – શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર કાશીરાજ, મહારથી શિખંડી, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, રાજા વિરાટ અને કદી પરાજિત ન થનારા સાત્યકિએ પણ…
- 1.18 – द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते – હે પૃથ્વીપતિ (ધૃતરાષ્ટ્ર)! રાજા દ્રુપદ, દ્રૌપદીના પાંચ પુત્રો અને વિશાળ ભુજાવાળા સુભદ્રાપુત્ર અભિમન્યુ — આ…
- 1.19 – स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि – તે ભયંકર ઘોષે આકાશ અને પૃથ્વીને ગુંજાવતાં ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોનાં હૃદય ચીરી નાખ્યાં.
- 1.20 – अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः – હે રાજન્! ત્યારે શસ્ત્રો ચાલવાની તૈયારીના સમયે, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને યુદ્ધ માટે વ્યવસ્થિત ઊભેલા જોઈને…
- 1.21 – अर्जुन उवाच – અર્જુને કહ્યું — હે અચ્યુત! મારા રથને બંને સેનાઓની વચ્ચે ઊભો રાખો.
- 1.22 – यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् – જેથી હું યુદ્ધની ઇચ્છાથી અહીં ઊભેલા આ યોદ્ધાઓને સારી રીતે જોઈ શકું કે આ યુદ્ધના આયોજનમાં મારે કોની કોની સાથે…
- 1.23 – योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः – દુર્બુદ્ધિ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દુર્યોધનનું યુદ્ધમાં પ્રિય કરવાની ઇચ્છાથી જે જે રાજાઓ અહીં એકઠા થયા છે, તે…
- 1.24 – सञ्जय उवाच – સંજયે કહ્યું — હે ભરતવંશી (ધૃતરાષ્ટ્ર)! નિદ્રાને જીતનાર અર્જુને આમ કહેતાં હૃષીકેશ શ્રીકૃષ્ણે તે ઉત્તમ રથને…
- 1.25 – भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् – ભીષ્મ, દ્રોણ તથા બધા રાજાઓની બરાબર સામે (રથ ઊભો રાખીને) શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું — 'હે પાર્થ!
- 1.26 – तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् – ત્યારે ત્યાં પાર્થ (અર્જુન)એ બંને સેનાઓમાં ઊભેલા પોતાના પિતાતુલ્ય કાકા-વડીલો, પિતામહો, આચાર્યો, મામાઓ, ભાઈઓ…
- 1.27 – श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि – બંને સેનાઓમાં તેણે સસરાઓ અને હિતેચ્છુ મિત્રોને પણ જોયા. તે બધાં સગાંસંબંધીઓને યુદ્ધ માટે ઊભેલાં જોઈને તે…
- 1.28 – कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् – (તે અર્જુન) અત્યંત કરુણાથી ભરાઈને વિષાદપૂર્વક આમ બોલ્યો. અર્જુને કહ્યું — હે કૃષ્ણ!
- 1.29 – सीदन्ति मम गात्राणि मुखं – મારાં અંગો શિથિલ થઈ રહ્યાં છે, મોં સુકાઈ રહ્યું છે, મારા શરીરમાં ધ્રુજારી થાય છે અને રૂંવાડાં ઊભાં થઈ રહ્યાં…
- 1.30 – गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते – ગાંડીવ ધનુષ્ય હાથમાંથી સરી પડે છે, ચામડી પણ બળી રહી છે; હું ઊભો રહેવા પણ સમર્થ નથી અને મારું મન જાણે ચકરાવે…
- 1.31 – निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि – હે કેશવ! હું વિપરીત લક્ષણો (અપશુકનો) પણ જોઉં છું, અને યુદ્ધમાં પોતાના જ સ્વજનોને મારીને મને કોઈ કલ્યાણ પણ…
- 1.32 – न काङ्क्षे विजयं कृष्ण – હે કૃષ્ણ! મને નથી વિજય જોઈતો, નથી રાજ્ય કે નથી સુખ. હે ગોવિંદ!
- 1.33 – येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं – જેમના માટે અમે રાજ્ય, ભોગ અને સુખ ઇચ્છતા હતા, તે જ આ બધા પોતાના પ્રાણ અને ધનની આશા છોડીને યુદ્ધમાં ઊભા છે.
- 1.34 – आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च – ગુરુજનો, કાકા-વડીલો, પુત્રો, પિતામહો, મામાઓ, સસરાઓ, પૌત્રો, સાળાઓ તથા બીજાં સગાંઓ — (આ બધાં અહીં યુદ્ધમાં…
- 1.35 – एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन – હે મધુસૂદન! આ લોકો મને મારી નાખે તોપણ ત્રણેય લોકના રાજ્ય માટે પણ હું તેમને મારવા નથી ઇચ્છતો; તો પછી માત્ર આ…
- 1.36 – निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः – હે જનાર્દન! ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને મારીને અમને શો આનંદ મળશે? આ આતતાયીઓને મારીને તો અમને પાપ જ લાગશે.
- 1.37 – तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् – તેથી પોતાના જ બંધુ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોને મારવા એ અમારા માટે યોગ્ય નથી; કારણ કે હે માધવ!
- 1.38 – यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः – જોકે લોભથી ભ્રષ્ટ ચિત્તવાળા આ લોકો કુળના નાશથી થતા દોષને અને મિત્રો સાથે દ્રોહ કરવાના પાપને જોતા નથી —
- 1.39 – कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् – તો હે જનાર્દન! કુળના નાશથી થતા દોષને સારી રીતે જોનારા અમારે આ પાપથી બચવાનો વિચાર કેમ ન કરવો જોઈએ?
- 1.40 – कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः – કુળનો નાશ થતાં સનાતન કુળધર્મો નષ્ટ થઈ જાય છે, અને ધર્મ નષ્ટ થતાં આખા કુળ પર અધર્મ છવાઈ જાય છે.
- 1.41 – अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः – હે કૃષ્ણ! અધર્મ વધી જવાથી કુળની સ્ત્રીઓ અસુરક્ષિત અને પથભ્રષ્ટ થઈ જાય છે, અને હે વાર્ષ્ણેય!
- 1.42 – सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य – આ વર્ણસંકર કુળનો નાશ કરનારાઓને અને પોતે કુળને પણ નરકમાં લઈ જાય છે; કારણ કે પિંડ અને જળતર્પણની ક્રિયા લુપ્ત…
- 1.43 – दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः – કુળનો નાશ કરનારાઓના આ વર્ણસંકર ઉત્પન્ન કરનારા દોષોથી સનાતન જાતિધર્મો અને કુળધર્મો ઊખડી જાય છે.
- 1.44 – उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन – હે જનાર્દન! અમે પરંપરાથી સાંભળ્યું છે કે જે મનુષ્યોના કુળધર્મો નષ્ટ થઈ જાય છે, તેમનો લાંબા સમય સુધી નરકમાં…
- 1.45 – अहो बत महत्पापं कर्तुं – અહો! કેટલા ખેદની વાત છે કે અમે મોટું ભારે પાપ કરવા તૈયાર થઈ ગયા છીએ, જે રાજ્ય અને સુખના લોભથી પોતાના જ…
- 1.46 – यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः – જો મને — શસ્ત્રરહિત અને પ્રતિકાર ન કરનારને — હાથમાં શસ્ત્ર લઈને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો રણમાં મારી નાખે, તો તે…
- 1.47 – सञ्जय उवाच – સંજયે કહ્યું — રણભૂમિમાં આમ કહીને, શોકથી વ્યાકુળ મનવાળા અર્જુન બાણ સહિત ધનુષ્યનો ત્યાગ કરીને રથના પાછલા…