શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 78

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ .
tatra śrīrvijayo bhūtirdhruvā nītirmatirmama ॥

અર્થ

જ્યાં યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ છે અને જ્યાં ધનુર્ધારી અર્જુન છે, ત્યાં જ શ્રી (લક્ષ્મી), વિજય, વિભૂતિ (ઉત્કર્ષ) અને અચળ નીતિ છે — એવો મારો મત છે.

શબ્દાર્થ

यत्र – જ્યાં
योगेश्वरः – યોગેશ્વર, સર્વ યોગોના સ્વામી
कृष्णः – શ્રીકૃષ્ણ
यत्र – જ્યાં
पार्थः – પાર્થ, અર્જુન
धनुर्धरः – ધનુષધારી
तत्र – ત્યાં
श्रीः – શ્રી — લક્ષ્મી, સમૃદ્ધિ, શોભા
विजयः – વિજય
भूतिः – વિભૂતિ, ઉત્કર્ષ, અભ્યુદય
ध्रुवा – અચળ, સ્થિર
नीतिः – નીતિ, ન્યાય, ધર્મમય વ્યવસ્થા
मतिः – મત, નિશ્ચય
मम – મારો

અન્વય

यत्र योगेश्वरः कृष्णः, यत्र धनुर्धरः पार्थः, तत्र श्रीः विजयः भूतिः ध्रुवा नीतिः (च) — (इति) मम मतिः ।

સમજૂતી

આ ગીતાનો અંતિમ શ્લોક છે, અને તે આખી ગીતાને એક ભવ્ય નિષ્કર્ષ સાથે સમાપ્ત કરે છે. ગીતાનો પહેલો શ્લોક ધૃતરાષ્ટ્રનો પ્રશ્ન હતો — ‘ધર્મક્ષેત્રે કુરુક્ષેત્રે... કિમકુર્વત સઞ્જય’ (1.1) — કુરુક્ષેત્રમાં મારા પુત્રો અને પાંડવોએ શું કર્યું? એ પ્રશ્નની અંદર એક છુપાયેલી ચિંતા હતી: યુદ્ધનું પરિણામ શું આવશે? સાતસો શ્લોકો પછી, અંતિમ શ્લોકમાં સંજય એ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપે છે — અને તે ઉત્તર સૈન્યની ગણતરી પર નહીં, પણ આધ્યાત્મિક સત્ય પર આધારિત છે.

સંજય બે શક્તિઓના મિલનની વાત કરે છે. ‘યત્ર યોગેશ્વરઃ કૃષ્ણઃ’ — જ્યાં યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ છે. શ્રીકૃષ્ણ અહીં જ્ઞાન, દિવ્ય કૃપા, ધર્મ અને માર્ગદર્શનના પ્રતીક છે. ‘યત્ર પાર્થો ધનુર્ધરઃ’ — જ્યાં ધનુર્ધારી અર્જુન છે. અર્જુન અહીં કર્મ, પુરુષાર્થ, કૌશલ અને સમર્પિત માનવપ્રયત્નનું પ્રતીક છે. ‘ધનુર્ધર’ — ધનુષ ધારણ કરેલો — એ બતાવે છે કે અર્જુન હવે વિષાદમાંથી ઊઠીને ફરી ગાંડીવ ધારણ કરી ચૂક્યો છે.

જ્યાં આ બંને સાથે છે — ઈશ્વરીય માર્ગદર્શન અને સમર્પિત માનવપ્રયત્ન — ત્યાં ચાર વસ્તુઓ નિશ્ચિત છે. ‘શ્રીઃ’ — સમૃદ્ધિ, ઐશ્વર્ય અને શોભા. ‘વિજયઃ’ — વિજય, સફળતા. ‘ભૂતિઃ’ — વિભૂતિ, ઉત્કર્ષ, સતત ઉન્નતિ અને કલ્યાણ. અને ‘ધ્રુવા નીતિઃ’ — અચળ નીતિ, એટલે સ્થાયી ન્યાય, ધર્મમય વ્યવસ્થા અને સાચું આચરણ. ધ્યાન આપો કે આ માત્ર ભૌતિક સફળતા નથી; ‘ધ્રુવા નીતિ’ બતાવે છે કે આ સફળતા ધર્મ પર આધારિત છે અને તેથી સ્થાયી છે.

‘મતિર્મમ’ — આ મારો મત છે. સંજય, જેઓ ધૃતરાષ્ટ્રના મંત્રી અને સારથિ છે, પોતાના સ્વામી સામે નિર્ભયતાથી આ સત્ય કહે છે. તેમાં ધૃતરાષ્ટ્ર માટે એક અંતિમ, કોમળ છતાં સ્પષ્ટ સંદેશ છે: હે રાજન, વિજય પાંડવોનો જ થશે, કારણ કે તેમની સાથે શ્રીકૃષ્ણ છે; હજુ પણ સમય છે કે આપ આપના પુત્રોને અધર્મના માર્ગેથી રોકો. સંજયની આ હિંમત સત્યનિષ્ઠાનું ઉદાહરણ છે.

શંકરાચાર્ય આ શ્લોકને સંક્ષેપમાં સમજાવે છે કે જે પક્ષે યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ અને ધનુર્ધર અર્જુન છે, તે જ પક્ષે શ્રી, વિજય, ભૂતિ અને ધ્રુવ નીતિ છે. રામાનુજાચાર્ય ભાર મૂકે છે કે શ્રીકૃષ્ણ સર્વ યોગોના ઈશ્વર છે — સંપૂર્ણ જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય, શક્તિ અને બળના ભંડાર — અને અર્જુન તેમનો આશ્રિત ભક્ત; તેથી જ્યાં ભક્ત અને ભગવાન સાથે છે, ત્યાં સર્વ કલ્યાણ આપોઆપ છે. અનેક ટીકાકારો ‘યોગેશ્વર’ અને ‘ધનુર્ધર’ના આ મિલનને જ્ઞાન અને કર્મ, ભક્તિ અને પુરુષાર્થ, ઈશ્વરકૃપા અને માનવપ્રયત્નના સમન્વય તરીકે જુએ છે — જે આખી ગીતાનો સાર છે.

આ શ્લોક માત્ર મહાભારતના યુદ્ધ વિશે નથી, પણ દરેક યુગ, દરેક વ્યક્તિ અને દરેક સમાજ માટે એક શાશ્વત સૂત્ર છે. જે જીવનમાં ઈશ્વરનું માર્ગદર્શન (કૃષ્ણ) અને પ્રામાણિક, કુશળ પ્રયત્ન (ધનુર્ધર અર્જુન) બંને હોય, ત્યાં સમૃદ્ધિ, સફળતા, ઉન્નતિ અને નૈતિક સ્થિરતા અવશ્ય આવે છે. માત્ર પ્રાર્થના અને પ્રયત્ન વિના, કે માત્ર પ્રયત્ન અને ઈશ્વરસ્મરણ વિના — બંને અધૂરાં છે. ગીતા આપણને બંનેને સાથે લઈને ચાલવાનું આહ્વાન કરે છે.

આમ ‘ધર્મક્ષેત્રે’થી શરૂ થયેલી ગીતા ‘ધ્રુવા નીતિઃ’ પર સમાપ્ત થાય છે — ધર્મથી આરંભ, અને ધર્મના સ્થાયી વિજયમાં પૂર્ણતા.

સંદર્ભ

આ ગીતાનો અંતિમ શ્લોક છે. પાછલા શ્લોકોમાં સંજયે સંવાદ અને વિશ્વરૂપના સ્મરણથી પોતાના હર્ષ અને વિસ્મયનું વર્ણન કર્યું. આ શ્લોક ધૃતરાષ્ટ્રના પહેલા પ્રશ્ન (1.1)નો અંતિમ ઉત્તર છે અને આખી ગીતાનો નિષ્કર્ષ છે. તેની સાથે અઢારમો અધ્યાય અને શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાનો ઉપદેશ પૂર્ણ થાય છે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં સફળતા માટે ઈશ્વરનું માર્ગદર્શન અને પોતાનો પ્રામાણિક, કુશળ પ્રયત્ન — બંને જરૂરી છે. જ્યાં ધર્મ, ભક્તિ અને પુરુષાર્થ સાથે હોય, ત્યાં સમૃદ્ધિ, વિજય, ઉન્નતિ અને સ્થાયી ન્યાય આપોઆપ આવે છે. સત્યને નિર્ભયતાથી, પણ નમ્રતાથી કહેવાની હિંમત રાખો.

મુખ્ય શબ્દો

યોગેશ્વર કૃષ્ણ: સર્વ યોગોના સ્વામી — ઈશ્વરીય જ્ઞાન અને કૃપાનું પ્રતીક
ધનુર્ધર પાર્થ: ધનુષધારી અર્જુન — સમર્પિત માનવપુરુષાર્થનું પ્રતીક
શ્રી: સમૃદ્ધિ, ઐશ્વર્ય, શોભા
વિજય: સફળતા, જીત
ભૂતિ: વિભૂતિ, ઉત્કર્ષ, સતત ઉન્નતિ
ધ્રુવા નીતિ: અચળ નીતિ — સ્થાયી ન્યાય અને ધર્મમય વ્યવસ્થા