શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 28

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata .
avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā ॥

અર્થ

હે ભારત! બધાં પ્રાણીઓ જન્મ પહેલાં અવ્યક્ત (અપ્રગટ) હતાં, વચ્ચે વ્યક્ત (પ્રગટ) છે અને મૃત્યુ પછી ફરી અવ્યક્ત થઈ જાય છે. તો પછી આમાં શોકની શી વાત છે?

શબ્દાર્થ

अव्यक्तादीनि – આદિમાં અવ્યક્ત (જન્મ પહેલાં અપ્રગટ)
भूतानि – પ્રાણીઓ
व्यक्तमध्यानि – મધ્યમાં વ્યક્ત (પ્રગટ)
भारत – હે ભરતવંશી
अव्यक्तनिधनानि – અંતમાં અવ્યક્ત
एव – જ
तत्र – તેમાં
का – શી
परिदेवना – વિલાપ, શોક

અન્વય

भारत, भूतानि अव्यक्तादीनि व्यक्तमध्यानि अव्यक्तनिधनानि एव (सन्ति); तत्र परिदेवना का ?

સમજૂતી

આ શ્લોક જીવનને એક વ્યાપક દૃષ્ટિથી જોવાનું આમંત્રણ છે. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે — દરેક પ્રાણીની કહાણી ત્રણ ભાગમાં છે: આરંભમાં તે અવ્યક્ત હતું, એટલે કે આપણી ઇન્દ્રિયો માટે તેનું કોઈ અસ્તિત્વ નહોતું; મધ્યમાં તે વ્યક્ત થાય છે — દેખાય છે, બોલે છે, સંબંધો બાંધે છે; અને અંતમાં તે ફરી અવ્યક્ત થઈ જાય છે.

આપણે જન્મ પહેલાંના ‘અદૃશ્ય’ હોવા પર શોક નથી કરતા. તો પછી મૃત્યુ પછીના ‘અદૃશ્ય’ થવા પર આટલો વિલાપ શા માટે? જેમ સ્વપ્નમાં દૃશ્યો પ્રગટે છે અને જાગતાં અલોપ થઈ જાય છે, અથવા જેમ વાદળો આકાશમાંથી ઉત્પન્ન થઈને તેમાં જ વિલીન થઈ જાય છે, તેમ પ્રાણીઓ અવ્યક્તમાંથી આવે છે અને અવ્યક્તમાં પાછાં જાય છે. વ્યક્ત અવસ્થા તો માત્ર એક નાનો મધ્ય ગાળો છે.

આચાર્ય શંકર જણાવે છે કે જે વસ્તુ આદિ અને અંતમાં નથી, તેનું મધ્યનું અસ્તિત્વ પણ કાયમી નથી, પણ આભાસ જેવું છે — જાદુના ખેલ જેવું. રામાનુજાચાર્ય આને આ રીતે સમજાવે છે કે શરીરો સૂક્ષ્મ અવસ્થામાંથી સ્થૂળ અવસ્થામાં આવે છે અને ફરી સૂક્ષ્મમાં પાછાં જાય છે; આ પ્રકૃતિનો સ્વાભાવિક ક્રમ છે, જેમાં શોકને સ્થાન નથી.

‘તત્ર કા પરિદેવના’ — આમાં શોક શાનો? આ પ્રશ્ન અર્જુનને અને આપણને બંનેને વિચારવા મજબૂર કરે છે. જીવન એક પ્રવાહ છે; તેના કોઈ એક દૃશ્યને અતિશય વળગી રહેવું એ જ દુઃખનું કારણ છે.

સંદર્ભ

2.27માં શ્રીકૃષ્ણે જણાવ્યું કે જન્મ અને મૃત્યુ અનિવાર્ય છે. અહીં તેઓ પ્રાણીઓના અવ્યક્ત-વ્યક્ત-અવ્યક્ત ક્રમને બતાવીને શોકને નિરર્થક ઠેરવે છે. આગલા શ્લોક (2.29)માં તેઓ જણાવે છે કે આત્માનું જ્ઞાન કેટલું આશ્ચર્યજનક અને દુર્લભ છે.

જીવન-બોધ

જીવન એક પ્રવાહ છે જે અદૃશ્યમાંથી આવીને અદૃશ્યમાં પાછો જાય છે. પ્રિયજનો અને અવસરો સાથે વિતાવેલી વ્યક્ત ક્ષણોને કૃતજ્ઞતાથી જીવો, પણ તેમના પરિવર્તન પર અતિશય વિલાપ ન કરો.

મુખ્ય શબ્દો

અવ્યક્ત: અપ્રગટ, ઇન્દ્રિયો માટે અદૃશ્ય અવસ્થા
વ્યક્ત: પ્રગટ, દૃશ્ય અવસ્થા
પરિદેવના: વિલાપ, રોકકળ