કૃષ્ણ લીલા

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના જન્મથી લઈને દ્વારકા સુધીની પ્રસિદ્ધ દિવ્ય લીલાઓ અને કથાઓ.

શ્રીકૃષ્ણ જન્મ – કંસના કારાગારની અંધારી રાત્રે, શ્રાવણ વદ આઠમની મધ્યરાત્રિએ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ માતા દેવકી અને વસુદેવજીના આઠમા પુત્ર રૂપે પ્રગટ થયા.
વસુદેવજીનું યમુના પાર ગમન – તોફાની રાત્રે વસુદેવજી નવજાત કૃષ્ણને ટોપલીમાં મૂકીને ઉફાન પર આવેલી યમુના પાર કરી ગોકુળ પહોંચ્યા, જ્યાં શેષનાગે છત્ર બનીને પ્રભુનું રક્ષણ કર્યું.
પૂતના વધ – કંસે મોકલેલી રાક્ષસી પૂતના ઝેર લગાડેલા સ્તનથી બાળકૃષ્ણને મારવા આવી, પણ પ્રભુએ તેના પ્રાણ જ ખેંચી લીધા અને તેને માતાની ગતિ આપી.
શકટ ભંજન લીલા – ગોકુળમાં ઉત્સવના દિવસે ગાડાની નીચે સૂતેલા નાનકડા કનૈયાએ પોતાના કોમળ ચરણોથી એવો પ્રહાર કર્યો કે ભારે ગાડું ઊંધું વળીને તૂટી ગયું અને તેમાં છુપાયેલા અસુરનો અંત આવ્યો.
તૃણાવર્ત ઉદ્ધાર – વંટોળ બનીને આવેલો અસુર તૃણાવર્ત બાળકૃષ્ણને આકાશમાં ઉપાડી ગયો, પણ પ્રભુ એટલા ભારે થઈ ગયા કે અસુર પોતે જ ધરતી પર પછડાયો.
માખણચોર – ગોકુળના ઘરે ઘરેથી માખણ ચોરીને સખાઓ અને વાંદરાઓમાં વહેંચનાર નટખટ કાન્હાની મધુર લીલાઓ, જે ખરેખર ભક્તોનાં હૃદય ચોરવાની લીલા છે.
મુખમાં બ્રહ્માંડ દર્શન – માટી ખાવાની ફરિયાદ પર જ્યારે માતા યશોદાએ કાન્હાનું મોં ખોલાવ્યું, ત્યારે તેમને તેમાં આખું બ્રહ્માંડ દેખાયું.
દામોદર લીલા – માતા યશોદાએ નટખટ કાન્હાને ઉખળ (ખાંડણિયા) સાથે બાંધવા ઇચ્છ્યા, પણ દોરડું દર વખતે બે આંગળ ટૂંકું પડ્યું, જ્યાં સુધી પ્રભુએ પોતે પ્રેમથી બંધાવાનું સ્વીકાર્યું નહીં.
વત્સાસુર અને બકાસુર ઉદ્ધાર – ગોકુળથી વૃંદાવન આવ્યા પછી વાછરડાં ચરાવતી વખતે શ્રીકૃષ્ણે વાછરડાનું રૂપ ધરેલા વત્સાસુર અને વિશાળ બગલાના રૂપે આવેલા બકાસુરનો ઉદ્ધાર કર્યો.
અઘાસુર ઉદ્ધાર – વિશાળ અજગર બનેલા અઘાસુરના ખુલ્લા મુખને ગુફા સમજીને ગોવાળબાળો તેમાં ચાલ્યા ગયા, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે અંદર જઈને પોતાનું શરીર વધાર્યું અને સૌને મુક્ત કર્યા.
બ્રહ્માજીનો મોહભંગ – બ્રહ્માજીએ વાછરડાં અને ગોવાળબાળોને સંતાડી દીધાં, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ પોતે એક વર્ષ સુધી એ સૌનાં રૂપે વ્રજમાં રહ્યા, જે જોઈને ચકિત થયેલા બ્રહ્માજી સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.
ધેનુકાસુર ઉદ્ધાર – તાલવનનાં મીઠાં ફળો પર ચોકી કરતા ગધેડાના રૂપવાળા અસુર ધેનુકનો બલરામજીએ અંત કર્યો, અને પછી સૌએ નિર્ભય થઈને તાડનાં ફળ ખાધાં.
કાલિય નાગ દમન – યમુનાને ઝેરી બનાવનાર કાલિય નાગની ફેણો પર નૃત્ય કરીને શ્રીકૃષ્ણે તેનો અહંકાર તોડ્યો અને તેને રમણક દ્વીપ મોકલી દીધો.
દાવાનળ પાન – જ્યારે ભયંકર દાવાનળે વ્રજવાસીઓ, ગોવાળબાળો અને ગાયોને ઘેરી લીધાં, ત્યારે શરણાગતોનો પોકાર સાંભળીને શ્રીકૃષ્ણ એ અગ્નિને પી ગયા.
વેણુ ગીત – શરદ ઋતુમાં શ્રીકૃષ્ણની વાંસળીના સૂરે ગોપીઓ, ગાયો, નદીઓ, હરણો, પક્ષીઓ અને દેવતાઓ સુદ્ધાંને મોહિત કરી દીધાં; આ સૂર આત્મા માટે પરમાત્માનો સાદ છે.
કાત્યાયની વ્રત અને ચીરહરણ લીલા – માગશર મહિનામાં વ્રજની કુમારિકાઓએ શ્રીકૃષ્ણને પામવા દેવી કાત્યાયનીનું વ્રત કર્યું, અને પ્રભુએ તેમને પૂર્ણ સમર્પણની શિક્ષા આપીને મનોકામના પૂરી થવાનું વરદાન આપ્યું.
ગોવર્ધન ધારણ – ઇન્દ્રના ક્રોધથી આવેલા સાત દિવસના પ્રલયકારી વરસાદથી વ્રજને બચાવવા શ્રીકૃષ્ણે ગોવર્ધન પર્વત ઊંચકીને છત્ર બનાવી દીધો.
મહારાસ લીલા – શરદ પૂનમની રાત્રે શ્રીકૃષ્ણની વાંસળી સાંભળીને ગોપીઓ બધું છોડીને આવી, અને મહારાસમાં પ્રભુએ દરેક ગોપી સાથે પોતાને પ્રગટ કર્યા. આ આત્મા અને પરમાત્માના શુદ્ધ પ્રેમની લીલા છે.
અક્રૂરજીનું આગમન અને વૃંદાવનથી વિદાય – કંસે મોકલેલા અક્રૂરજી શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામને મથુરા લઈ જવા વૃંદાવન આવ્યા. રસ્તામાં તેમની ભક્તિ ઊભરાઈ આવી અને ગોપીઓનો વિરહ અમર બની ગયો.
મથુરા પ્રવેશ: ધોબી, વણકર, માળી અને કુબ્જા – મથુરાની શેરીઓમાં પ્રવેશતાં જ શ્રીકૃષ્ણે અહંકારી ધોબીને દંડ આપ્યો અને વણકર, માળી સુદામા તથા કુબ્જાની સેવા સ્વીકારીને તેમને ધન્ય કરી દીધાં.
કંસ વધ – મથુરા પહોંચીને શ્રીકૃષ્ણે કુબ્જાને સુંદર બનાવી, મહાન ધનુષ તોડ્યું, કુવલયાપીડ અને ચાણૂર-મુષ્ટિકને હરાવ્યા અને અત્યાચારી કંસનો અંત આણ્યો.
સાંદીપનિ મુનિનો આશ્રમ અને ગુરુદક્ષિણા – જગદ્ગુરુ હોવા છતાં શ્રીકૃષ્ણે અવંતીમાં સાંદીપનિ મુનિ પાસે વિદ્યા મેળવી અને ગુરુદક્ષિણામાં યમલોકમાંથી ગુરુનો ખોવાયેલો પુત્ર પાછો લાવ્યા.
ઉદ્ધવજીનું વ્રજગમન અને ગોપીઓનો પ્રેમ – જ્ઞાની ઉદ્ધવજી શ્રીકૃષ્ણનો સંદેશો લઈને વ્રજ ગયા, પણ ગોપીઓનો વિરહપ્રેમ જોઈને પોતે શીખ્યા કે શુદ્ધ પ્રેમ જ સૌથી ઊંચી ભક્તિ છે.
જરાસંધ: સત્તર આક્રમણ અને ભીમ સાથે મલ્લયુદ્ધ – મગધરાજ જરાસંધે સત્તર વાર મથુરા પર ચઢાઈ કરી અને દરેક વખતે હાર્યો. ઘણા સમય પછી શ્રીકૃષ્ણના સંકેતથી ભીમે તેનો અંત કર્યો અને બંદી રાજાઓને મુક્તિ મળી.
કાલયવન અને રાજા મુચુકુંદ – શ્રીકૃષ્ણ કાલયવનને એક ગુફામાં લઈ ગયા જ્યાં પ્રાચીન રાજા મુચુકુંદ સૂતા હતા. તેમની દૃષ્ટિ પડતાં જ કાલયવન ભસ્મ થઈ ગયો અને મુચુકુંદને ભગવાનનાં દર્શન થયાં.
દ્વારકા નગરી – જરાસંધના વારંવારના હુમલાઓથી પ્રજાની રક્ષા માટે શ્રીકૃષ્ણે સમુદ્રમાં વિશ્વકર્મા પાસે દ્વારકા વસાવી, જે પ્રભુના સ્વધામગમન પછી સાગરમાં સમાઈ ગઈ.
રુક્મિણી વિવાહ – વિદર્ભનાં રાજકુમારી રુક્મિણીએ મનથી શ્રીકૃષ્ણને પતિ માની લીધા હતા. તેમના પત્રના જવાબમાં પ્રભુ આવ્યા અને અંબિકા મંદિરેથી તેમને રથમાં લઈ ગયા.
સ્યમંતક મણિની કથા – સૂર્યદેવે આપેલો સ્યમંતક મણિ ખોવાતાં શ્રીકૃષ્ણ પર ખોટું કલંક લાગ્યું, જે દૂર કરવા તેઓ જાંબવાનની ગુફામાંથી મણિ પાછો લઈ આવ્યા.
નરકાસુર વધ અને સોળ હજાર રાજકુમારીઓની મુક્તિ – સત્યભામા સાથે ગરુડ પર બેસીને શ્રીકૃષ્ણે પ્રાગ્જ્યોતિષપુરમાં મુર અને નરકાસુરનો અંત કર્યો અને કેદ થયેલી સોળ હજાર એકસો રાજકુમારીઓને સન્માન આપ્યું.
પારિજાત હરણ – સત્યભામાની ઇચ્છા પૂરી કરવા શ્રીકૃષ્ણ સ્વર્ગમાંથી પારિજાત વૃક્ષ દ્વારકા લઈ આવ્યા, અને આ જ લીલામાં ઇન્દ્રનું ક્ષણિક અભિમાન પણ શાંત થયું.
રાજસૂય યજ્ઞ અને શિશુપાલ વધ – યુધિષ્ઠિરના રાજસૂય યજ્ઞમાં શ્રીકૃષ્ણની અગ્રપૂજા થઈ. શિશુપાલે અપમાનની હદ વટાવી, ત્યારે સો અપરાધ પૂરા થતાં સુદર્શન ચક્રે તેનો અંત કર્યો અને તેની જ્યોતિ શ્રીકૃષ્ણમાં લીન થઈ ગઈ.
દ્રૌપદીની લાજ-રક્ષા – હસ્તિનાપુરની દ્યૂતસભામાં જ્યારે દુઃશાસને દ્રૌપદીનું વસ્ત્ર ખેંચ્યું, ત્યારે તેમની સંપૂર્ણ શરણાગતિની પુકાર પર ગોવિંદે તેમની લાજ રાખી.
શ્રીકૃષ્ણ-સુદામા મિલન – ગુરુકુળના ગરીબ બ્રાહ્મણ મિત્ર મુઠ્ઠીભર તાંદુલ (પૌંઆ) લઈને દ્વારકા પહોંચ્યા, અને શ્રીકૃષ્ણે એ પ્રેમભેટના બદલામાં માગ્યા વિના જ તેમને બધું આપી દીધું.
અર્જુન અને દુર્યોધનની પસંદગી – યુદ્ધ પહેલાં અર્જુન અને દુર્યોધન બંને મદદ માગવા દ્વારકા પહોંચ્યા. એક તરફ નારાયણી સેના હતી અને બીજી તરફ શસ્ત્ર વિનાના શ્રીકૃષ્ણ, અને અર્જુને માત્ર શ્રીકૃષ્ણને પસંદ કર્યા.
શાંતિદૂત શ્રીકૃષ્ણ – યુદ્ધ ટાળવા શ્રીકૃષ્ણ શાંતિદૂત બનીને હસ્તિનાપુર ગયા અને પાંડવો માટે માત્ર પાંચ ગામ માગ્યાં. અભિમાની દુર્યોધને તેમને કેદ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે પ્રભુએ સભામાં પોતાનું દિવ્ય સ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું.
શ્રીકૃષ્ણ અને કર્ણ – શ્રીકૃષ્ણે કર્ણને કહ્યું કે તેઓ કુંતીના જ્યેષ્ઠ પુત્ર છે અને તેમને રાજસિંહાસનનો પ્રસ્તાવ આપ્યો. મિત્રતા અને કૃતજ્ઞતાથી બંધાયેલા દાનવીર કર્ણે દુર્યોધનનો સાથ ન છોડ્યો.
કુરુક્ષેત્રમાં ગીતા ઉપદેશ – યુદ્ધભૂમિ પર શોકથી વ્યાકુળ અર્જુનને સારથિ બનેલા શ્રીકૃષ્ણે આત્મા, કર્મ, જ્ઞાન અને ભક્તિનો અમર ઉપદેશ આપ્યો, જે ભગવદ્ ગીતા તરીકે ઓળખાય છે.
વિશ્વરૂપ દર્શન – ગીતાના અગિયારમા અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપીને પોતાનું વિરાટ વિશ્વરૂપ બતાવ્યું, જેમાં આખી સૃષ્ટિ અને સ્વયં કાળ સમાયેલાં હતાં.
ભીષ્મ પિતામહ અને શ્રીકૃષ્ણ – શસ્ત્ર ન ઉપાડવાનું વચન આપનાર શ્રીકૃષ્ણ પોતાના ભક્ત ભીષ્મનું વચન રાખવા ચક્ર લઈને તેમની તરફ દોડ્યા. શરશય્યા પર સૂતેલા ભીષ્મે પ્રભુની સ્તુતિ કરી અને યુધિષ્ઠિરને વિષ્ણુ સહસ્રનામ આપ્યું.
વીર અભિમન્યુ – શ્રીકૃષ્ણના ભાણેજ અભિમન્યુએ તેરમા દિવસે એકલા ચક્રવ્યૂહમાં પ્રવેશ કરીને અદ્ભુત શૌર્ય બતાવ્યું અને વીરગતિ પામ્યા. અર્જુને જયદ્રથ-વધની પ્રતિજ્ઞા લીધી, જે શ્રીકૃષ્ણની સહાયથી પૂરી કરી.
ગર્ભમાં પરીક્ષિતની રક્ષા – અશ્વત્થામાએ રાત્રે ઊંઘતી છાવણી પર હુમલો કર્યો અને ઉત્તરાના ગર્ભ તરફ બ્રહ્માસ્ત્ર છોડ્યું. શ્રીકૃષ્ણે ગર્ભમાં પ્રવેશીને પાંડવોના છેલ્લા વંશજ પરીક્ષિતની રક્ષા કરી.
યદુવંશનો અંત – ગાંધારીના શાપ અને પિંડારકમાં ઋષિઓના શાપથી નીકળેલા લોખંડના મૂસળે અભિમાની યદુવંશના વિનાશનું બીજ રોપ્યું. પ્રભાસમાં યાદવો અંદરોઅંદર લડીને નાશ પામ્યા, અને શ્રીકૃષ્ણ શાંત ભાવે બધું સ્વીકારતા રહ્યા.
શ્રીકૃષ્ણનું સ્વધામ ગમન – પ્રભાસમાં પીપળા નીચે બિરાજેલા શ્રીકૃષ્ણના ચરણને જરા શિકારીએ હરણ સમજીને બાણ માર્યું. પ્રભુએ તેને ક્ષમા કરીને આશીર્વાદ આપ્યા અને પોતાના નિત્ય ધામમાં પાછા ફર્યા, અને કળિયુગનો આરંભ થયો.