ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 5

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

uddharedātmanātmānaṃ nātmānamavasādayet .
ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ ॥

અર્થ

મનુષ્યે પોતાના દ્વારા પોતાનો ઉદ્ધાર કરવો જોઈએ, પોતાને અધોગતિમાં ન પાડવો જોઈએ; કારણ કે મનુષ્ય પોતે જ પોતાનો મિત્ર છે અને પોતે જ પોતાનો શત્રુ છે.

શબ્દાર્થ

  • उद्धरेत् – ઉદ્ધાર કરે, ઊંચે ઉઠાવે
  • आत्मना – પોતાના દ્વારા (વિવેકી મનથી)
  • आत्मानम् – પોતાને
  • न – નહીં
  • अवसादयेत् – નીચે પાડે, અવનતિમાં નાખે
  • आत्मा – પોતે (મન)
  • एव – જ
  • हि – કારણ કે
  • आत्मनः – પોતાનો
  • बन्धुः – મિત્ર, હિતેચ્છુ
  • रिपुः – શત્રુ

અન્વય

आत्मना आत्मानम् उद्धरेत्, आत्मानं न अवसादयेत्; हि आत्मा एव आत्मनः बन्धुः, आत्मा एव आत्मनः रिपुः ।

સમજૂતી

આ ગીતાના સૌથી પ્રેરક અને પ્રસિદ્ધ શ્લોકોમાંનો એક છે. યોગારૂઢ અવસ્થાનું વર્ણન કર્યા પછી ભગવાન એક મૂળભૂત સિદ્ધાંત મૂકે છે — પોતાનો ઉદ્ધાર પોતે કરો. આધ્યાત્મિક ઉન્નતિનો ભાર અંતે વ્યક્તિના પોતાના ખભા પર છે. ગુરુ માર્ગ બતાવે છે, શાસ્ત્ર પ્રકાશ આપે છે, ભગવાનની કૃપા સદા ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ ચાલવાનું તો પોતાને જ છે.

આ શ્લોકમાં ‘આત્મા’ શબ્દ ઘણી વાર આવે છે અને પ્રસંગ મુજબ તેનો અર્થ બદલાય છે. ‘આત્મના’ એટલે વિવેકયુક્ત મન કે બુદ્ધિ દ્વારા; ‘આત્માનમ્’ એટલે પોતાનું એ વ્યક્તિત્વ જે સંસાર-સાગરમાં ડૂબેલું છે. અર્થાત્ મનુષ્યની અંદર એક ઉચ્ચ સ્તર છે — વિવેક, સંકલ્પશક્તિ, સદ્બુદ્ધિ — અને એક નિમ્ન સ્તર છે — આળસ, કામના, પ્રમાદ. ઉચ્ચે નિમ્નનો હાથ પકડીને તેને ઉપર ઉઠાવવાનો છે.

ભગવાન ચેતવણી પણ આપે છે — ‘પોતાને નીચે ન પાડો.’ મનુષ્ય પોતાના વિચારો અને ટેવોથી પોતાનું પતન કરી શકે છે. કોઈ બાહ્ય શત્રુ એટલું નુકસાન કરી શકતો નથી જેટલું આપણું અનિયંત્રિત મન કરે છે, અને કોઈ બાહ્ય મિત્ર એટલું હિત કરી શકતો નથી જેટલું આપણું સંયમી, વિવેકી મન કરે છે.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે બાહ્ય મિત્ર પણ અંતે મોહરૂપે બંધનનું કારણ બની શકે; તેથી સાચો બંધુ પોતે જ છે. આચાર્ય રામાનુજ અહીં ‘આત્મા’નો અર્થ મન કરે છે — વિષયોથી વિમુખ મન મિત્ર છે, વિષયોમાં લિપ્ત મન શત્રુ. બંને વ્યાખ્યાનો નિષ્કર્ષ એક જ છે: પોતાના અંતર્જગત પર શાસન કરવું એ જ સૌથી મોટો પુરુષાર્થ છે.

આ શ્લોક ભાગ્યવાદ અને નિરાશાનું ખંડન કરે છે. પરિસ્થિતિ ગમે તેવી હોય, પોતાને ઊંચે ઉઠાવવાનો અધિકાર અને સામર્થ્ય દરેક વ્યક્તિ પાસે છે. આ આત્મનિર્ભરતા જ ધ્યાનયોગનો પાયો છે.

સંદર્ભ

6.4માં યોગારૂઢનું લક્ષણ કહ્યા પછી ભગવાન હવે કહે છે કે આ ઊંચાઈ પોતાના પ્રયત્નથી મળે છે. આગળનો શ્લોક (6.6) બતાવે છે કે કઈ સ્થિતિમાં મન મિત્ર બને છે અને કઈ સ્થિતિમાં શત્રુ.

જીવન-બોધ

તમારી સ્થિતિ માટે બીજાને કે ભાગ્યને દોષ દેવાનું છોડો. રોજનો એક નાનો સારો નિર્ણય — સમયસર ઊઠવું, ક્રોધ રોકવો, એક સારી ટેવ પાડવી — પોતાને ઊંચે ઉઠાવવાનું પગલું છે. તમારું મન જ તમારો સૌથી મોટો સહાયક કે સૌથી મોટો અવરોધ છે; પસંદગી તમારી છે.

મુખ્ય શબ્દો

ઉદ્ધાર
પોતાને સંસાર-બંધન અને પતનથી ઊંચે ઉઠાવવો
અવસાદ
પતન, નીચે પડવું, અધોગતિ
બંધુ
મિત્ર, સાચો હિતેચ્છુ
આત્મા (અહીં)
પ્રસંગ મુજબ મન, બુદ્ધિ કે પોતાનું વ્યક્તિત્વ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક