શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 36

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ .
nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim ॥

અર્થ

તારા શત્રુઓ તારા સામર્થ્યની નિંદા કરતાં તારા વિશે ન કહેવા જેવી ઘણી વાતો કહેશે. એનાથી વધુ દુઃખદાયક બીજું શું હોય?

શબ્દાર્થ

अवाच्यवादान् – ન કહેવા જેવાં વચનો, અપશબ્દો
च – અને
बहून् – ઘણાં
वदिष्यन्ति – કહેશે
तव – તારા
अहिताः – શત્રુઓ, અહિત ઇચ્છનારા
निन्दन्तः – નિંદા કરતા
तव – તારા
सामर्थ्यम् – સામર્થ્ય, પરાક્રમ
ततः – તેનાથી
दुःखतरम् – વધુ દુઃખદાયક
नु – ભલા
किम् – શું

અન્વય

तव अहिताः च तव सामर्थ्यं निन्दन्तः बहून् अवाच्यवादान् वदिष्यन्ति । ततः दुःखतरं किं नु ?

સમજૂતી

અપકીર્તિના પ્રસંગનું આ અંતિમ અને સૌથી તીખું ચિત્ર છે. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે — માત્ર સન્માનિત લોકો જ તને તુચ્છ નહીં ગણે, પણ તારા શત્રુઓ તારી ખુલ્લેઆમ મજાક ઉડાવશે. તેઓ ‘અવાચ્યવાદ’ — એવી વાતો જે કહેવા જેવી પણ નથી — કહેશે.

ખાસ કરીને તેઓ તારા ‘સામર્થ્ય’ — તારી શક્તિ અને પરાક્રમ — ની નિંદા કરશે. જે ગાંડીવ અને જે ધનુર્વિદ્યા પર અર્જુનને ગર્વ હતો, જેનાથી તેણે દ્રૌપદીના સ્વયંવરમાં, વિરાટ યુદ્ધમાં અને અનેક પ્રસંગે વિજય મેળવ્યો હતો — તેના પર જ દુર્યોધન અને કર્ણ જેવા લોકો મહેણાં મારશે કે અર્જુનની બધી વીરતા પોકળ હતી.

‘તતો દુઃખતરં નુ કિમ્’ — આનાથી વધુ દુઃખદાયક બીજું શું હોય? આ પ્રશ્ન અર્જુનના આત્મસન્માનને સીધો સ્પર્શે છે. એક વીર માટે શત્રુ દ્વારા મજાક ઉડાવાય એ શારીરિક ઘા કરતાં ક્યાંય વધુ પીડાદાયક હોય છે.

ધ્યાન આપવા જેવું છે કે શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનના અહંકારને ભડકાવતા નથી, પણ તેના આત્મસન્માનને જગાડે છે. મોહમાં ડૂબેલો માણસ પોતાની સાચી ઓળખ ભૂલી જાય છે; તેને યાદ અપાવવું કે તે કોણ છે અને તેની ક્ષમતા શી છે, એ તેને ફરી ઊભો કરવાનો એક ઉપાય છે.

સંદર્ભ

2.35માં શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે મહારથીઓ અર્જુનને ભયભીત સમજશે. અહીં તેઓ શત્રુઓ દ્વારા થનારી અપમાનજનક નિંદાનું વર્ણન કરે છે. આગલા શ્લોક (2.37)માં તેઓ જણાવે છે કે યુદ્ધનાં બંને પરિણામો — મૃત્યુ કે વિજય — અર્જુન માટે લાભદાયી છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે આપણે આપણી ક્ષમતાનો સાચો ઉપયોગ નથી કરતા, ત્યારે બીજાઓને આપણને નબળા કહેવાનો મોકો મળી જાય છે. તમારી પ્રતિભા અને શક્તિનો યોગ્ય સમયે, યોગ્ય હેતુ માટે ઉપયોગ કરો.

મુખ્ય શબ્દો

અવાચ્યવાદ: ન કહેવા જેવી વાતો, અપશબ્દો
અહિત: શત્રુ, અહિત ઇચ્છનાર
સામર્થ્ય: શક્તિ, ક્ષમતા, પરાક્રમ