શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 22

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ananyāścintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate .
teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham ॥

અર્થ

જે ભક્તો અનન્ય ભાવે મારું ચિંતન કરતાં સર્વ પ્રકારે મારી ઉપાસના કરે છે, તે નિત્ય મારામાં જોડાયેલા ભક્તોનો યોગ (અપ્રાપ્તની પ્રાપ્તિ) અને ક્ષેમ (પ્રાપ્તનું રક્ષણ) હું પોતે વહન કરું છું.

શબ્દાર્થ

अनन्याः – બીજા કોઈનો આશ્રય ન રાખનારા
चिन्तयन्तः – ચિંતન કરતાં
माम् – મારું
ये – જે
जनाः – લોકો, ભક્તો
पर्युपासते – સર્વ બાજુથી, સારી રીતે ઉપાસના કરે છે
तेषाम् – તે
नित्याभियुक्तानाम् – નિત્ય મારામાં યુક્ત રહેનારાઓનો
योगक्षेमम् – યોગ (અપ્રાપ્તની પ્રાપ્તિ) અને ક્ષેમ (પ્રાપ્તનું રક્ષણ)
वहामि – વહન કરું છું, પોતે ઉપાડું છું
अहम् – હું

અન્વય

ये जनाः अनन्याः (सन्तः) मां चिन्तयन्तः पर्युपासते, तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमम् अहं वहामि ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાનાં સૌથી પ્રિય અને આશ્વાસન આપનારાં વચનોમાંનો એક છે. ગયા બે શ્લોકોમાં ભગવાને બતાવ્યું કે સકામ કર્મ કરનારા સ્વર્ગ પામીને પણ પાછા ફરે છે, કારણ કે તેમનું સુખ તેમના પોતાના સીમિત પુણ્ય પર ટકેલું છે. હવે તેનાથી બિલકુલ વિપરીત ભગવાન અનન્ય ભક્તો માટે એક દિવ્ય પ્રતિજ્ઞા કરે છે — ‘યોગક્ષેમં વહામ્યહમ્’ — તેમનો યોગ અને ક્ષેમ હું પોતે વહન કરું છું.

પહેલાં સમજીએ કે આ ભક્તો કોણ છે. ‘અનન્યાઃ’ — જેમનો ભગવાન સિવાય બીજો કોઈ આશ્રય નથી. ‘ચિન્તયન્તો મામ્’ — જેઓ સતત ભગવાનનું જ ચિંતન કરે છે. ‘પર્યુપાસતે’ — ‘પરિ’ ઉપસર્ગ બતાવે છે કે તેઓ સર્વ બાજુથી, પૂર્ણ રૂપે, જીવનના દરેક પાસામાં ભગવાનની ઉપાસના કરે છે. ‘નિત્યાભિયુક્તાઃ’ — જેઓ સદા, વિરામ વિના, ભગવાન સાથે જોડાયેલા રહે છે. આવા ભક્તો પોતાની ચિંતા કરવાનું છોડી દે છે, કારણ કે તેમનું આખું મન ભગવાનમાં લાગેલું રહે છે.

હવે ‘યોગ’ અને ‘ક્ષેમ’નો અર્થ. પરંપરાગત રીતે ‘યોગ’નો અર્થ છે — જે પ્રાપ્ત નથી તેની પ્રાપ્તિ, અને ‘ક્ષેમ’નો અર્થ છે — જે પ્રાપ્ત છે તેનું રક્ષણ. આચાર્ય શંકર કહે છે કે અનન્ય ભક્તો પોતાના માટે યોગ-ક્ષેમની ચેષ્ટા કરતા નથી, કારણ કે તેઓ જીવન-મૃત્યુ સુધીમાં આસક્તિ રાખતા નથી; તેથી ભગવાન પોતે તેમનો ભાર ઉપાડે છે. આચાર્ય રામાનુજ એક બીજો સુંદર અર્થ આપે છે — ‘યોગ’ એટલે ભગવાનની પ્રાપ્તિ, અને ‘ક્ષેમ’ એટલે ફરી ક્યારેય સંસારમાં પાછા ન ફરવું. અર્થાત્ ભગવાન ભક્તને પોતાની પ્રાપ્તિ પણ કરાવે છે અને તેને સદાને માટે સુરક્ષિત પણ રાખે છે.

‘વહામિ’ શબ્દ પર વિશેષ ધ્યાન આપો. ભગવાન ‘દદામિ’ (આપું છું) નથી કહેતા, ‘વહામિ’ (વહું છું, ખભે ઉપાડું છું) કહે છે. આ શબ્દમાં વાત્સલ્ય છે, જેમ માતા નાના બાળકનો ભાર પોતે ઉપાડે છે. એક પ્રસિદ્ધ પરંપરાગત કથા છે કે એક વિદ્વાનને આ શ્લોકમાં ‘વહામિ’ શબ્દ પર શંકા થઈ — ભગવાન પોતે ભાર શા માટે ઉપાડે? એ જ દિવસે એક બાળક તેના ઘરે ભોજનસામગ્રી લઈને આવ્યો, જેની પીઠ પર ઈજાનાં નિશાન હતાં. વિદ્વાનને સમજાયું કે ભગવાન ખરેખર પોતાના ભક્તનો ભાર પોતે ઉપાડે છે.

આ શ્લોકનો અર્થ એ નથી કે ભક્ત આળસુ થઈને બેસી રહે. ભક્ત પોતાનું કર્તવ્ય પૂરી નિષ્ઠાથી કરે છે, પણ પરિણામની ચિંતા ભગવાન પર છોડી દે છે. ચિંતા છોડવી એટલે કર્મ છોડવું નહીં. જે મન ચિંતામાં વ્યર્થ બળતું હતું, તે હવે ભગવાનના ચિંતનમાં લાગે છે — અને આ જ સૌથી મોટું પરિવર્તન છે.

સંદર્ભ

વીસમા-એકવીસમા શ્લોકોમાં સકામ કર્મ કરનારાઓના આવાગમનનું વર્ણન હતું. તેનાથી વિપરીત અહીં અનન્ય ભક્તો પ્રત્યે ભગવાનની પ્રતિજ્ઞા છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન બતાવશે કે બીજા દેવોને પૂજનારા પણ ખરેખર તેમને જ પૂજે છે, પણ વિધિરહિત રીતે.

જીવન-બોધ

જ્યારે આપણે પૂરા મનથી ભગવાન પર ભરોસો રાખીને આપણું કર્તવ્ય કરીએ છીએ, ત્યારે જીવનનો ભાર તેઓ પોતે ઉપાડી લે છે. ચિંતા છોડીએ, કર્મ નહીં. જે શક્તિ ચિંતામાં નષ્ટ થાય છે, તેને ભગવાનના સ્મરણ અને સેવામાં લગાડીએ.

મુખ્ય શબ્દો

અનન્ય: જેનો ભગવાન સિવાય બીજો કોઈ આશ્રય ન હોય
પર્યુપાસના: સર્વ પ્રકારે, પૂર્ણ રૂપે થતી ઉપાસના
નિત્યાભિયુક્ત: સદા ભગવાનમાં લાગેલો
યોગ: અપ્રાપ્તની પ્રાપ્તિ (રામાનુજ: ભગવત્પ્રાપ્તિ)
ક્ષેમ: પ્રાપ્તનું રક્ષણ (રામાનુજ: સંસારમાં ફરી ન આવવું)