ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 6

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्-
तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na caitadvidmaḥ kataranno garīyo yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ .
yāneva hatvā na jijīviṣāmaḥ te.avasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ ॥

અર્થ

અમે એ પણ નથી જાણતા કે અમારા માટે શું શ્રેષ્ઠ છે — અમે તેમને જીતીએ કે તેઓ અમને જીતી લે. જેમને મારીને અમે જીવવા પણ નથી ઇચ્છતા, તે જ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો અમારી સામે ઊભા છે.

શબ્દાર્થ

  • न – નહીં
  • च – અને
  • एतत् – આ
  • विद्मः – અમે જાણીએ છીએ
  • कतरत् – બેમાંથી કયું
  • नः – અમારા માટે
  • गरीयः – વધુ શ્રેષ્ઠ, વધુ ભારે
  • यत् वा – અથવા એ કે
  • जयेम – અમે જીતીએ
  • यदि वा – કે પછી
  • नः – અમને
  • जयेयुः – તેઓ જીતી લે
  • यान् – જેમને
  • एव – જ
  • हत्वा – મારીને
  • न जिजीविषामः – અમે જીવવા નથી ઇચ્છતા
  • ते – તેઓ
  • अवस्थिताः – ઊભા છે
  • प्रमुखे – સામે
  • धार्तराष्ट्राः – ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો

અન્વય

यत् वा (वयम्) जयेम, यदि वा (ते) नः जयेयुः — कतरत् नः गरीयः (इति) एतत् च न विद्मः । यान् एव हत्वा न जिजीविषामः ते धार्तराष्ट्राः प्रमुखे अवस्थिताः ।

સમજૂતી

આ શ્લોક અર્જુનની મૂંઝવણનું ચરમબિંદુ છે. હવે તે માત્ર એટલું નથી કહેતો કે યુદ્ધ અયોગ્ય છે, પરંતુ સ્વીકારે છે કે તેને એ પણ ખબર નથી કે જીત સારી કે હાર. તેની બુદ્ધિ નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા ગુમાવી બેઠી છે. આ પ્રામાણિક સ્વીકાર જ તેને શિષ્ય બનવા તરફ લઈ જાય છે.

અર્જુનના મનમાં બંને વિકલ્પો દુઃખદ છે. જો હારી જઈએ તો અધર્મની જીત થશે અને પાંડવોનો ન્યાયી અધિકાર છીનવાઈ જશે. જો જીતીએ તો એ જ સ્વજનોનો વધ કરવો પડશે ‘જેમને મારીને અમે જીવવા પણ નથી ઇચ્છતા’. આવો વિજય તેને પરાજય કરતાં પણ ખરાબ લાગે છે.

અહીં ધ્યાન આપવા જેવું છે કે અર્જુન ‘અમે’ (બહુવચન)નો પ્રયોગ કરે છે. તે પોતાના ભાઈઓ વતી પણ બોલી રહ્યો છે — યુધિષ્ઠિર, ભીમ, નકુલ, સહદેવ. તેનું દુઃખ માત્ર અંગત નથી, સામૂહિક છે. તે સમગ્ર પાંડવપક્ષની દ્વિધાને વાચા આપે છે.

જીવનમાં પણ એવી ક્ષણો આવે છે જ્યારે દરેક વિકલ્પ કઠિન લાગે અને કોઈ ‘સાચો’ જવાબ દેખાતો નથી. આવી સ્થિતિમાં માત્ર નફા-નુકસાનની ગણતરીથી નિર્ણય થતો નથી; ધર્મ અને આત્માના સત્ય પર આધારિત એક ઉચ્ચતર દૃષ્ટિ જોઈએ. એ જ દૃષ્ટિ શ્રીકૃષ્ણ આગળ આપશે.

સંદર્ભ

2.5માં અર્જુને ભિક્ષાને શ્રેષ્ઠ ગણાવી હતી. અહીં તે સ્વીકારે છે કે તે કોઈ નિશ્ચય પર પહોંચી શકતો નથી. આ જ અસમંજસ આગલા શ્લોક (2.7)માં તેની પૂર્ણ શરણાગતિનું કારણ બને છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે બધા વિકલ્પો ગૂંચવાયેલા લાગે, ત્યારે પોતાની અનિશ્ચિતતાને પ્રામાણિકપણે સ્વીકારવી એ ઉકેલનું પ્રથમ પગથિયું છે. ‘મને ખબર નથી’ કહેવાની હિંમત જ શીખવાનું દ્વાર ખોલે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ગરીયઃ
વધુ શ્રેષ્ઠ, વધુ મહત્વનું
ધાર્તરાષ્ટ્ર
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો — કૌરવો
જિજીવિષા
જીવવાની ઇચ્છા

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક