શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 46

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yāvānartha udapāne sarvataḥ samplutodake .
tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ ॥

અર્થ

ચારે તરફ પાણીથી ભરેલું વિશાળ જળાશય મળી જાય ત્યારે નાના કૂવાનું જેટલું પ્રયોજન રહે છે, બ્રહ્મને જાણનાર જ્ઞાની માટે બધા વેદો (ના કર્મકાંડ)નું એટલું જ પ્રયોજન રહે છે.

શબ્દાર્થ

यावान् – જેટલું
अर्थः – પ્રયોજન, ઉપયોગ
उदपाने – નાના જળાશય (કૂવા)માં
सर्वतः – બધી બાજુથી
सम्प्लुतोदके – પાણીથી પરિપૂર્ણ વિશાળ જળાશય હોય ત્યારે
तावान् – એટલું
सर्वेषु – બધા
वेदेषु – વેદોમાં
ब्राह्मणस्य – બ્રહ્મને જાણનારનું
विजानतः – તત્ત્વને જાણનાર

અન્વય

सर्वतः सम्प्लुतोदके (सति) उदपाने यावान् अर्थः (भवति), विजानतः ब्राह्मणस्य सर्वेषु वेदेषु तावान् (अर्थः भवति) ।

સમજૂતી

આ શ્લોક એક સુંદર ઉપમા દ્વારા કર્મકાંડ અને આત્મજ્ઞાનના સંબંધને સ્પષ્ટ કરે છે. કલ્પના કરો કે એક ગામમાં ઘણા નાના-નાના કૂવા અને તળાવો છે — કોઈમાંથી પીવાનું પાણી, કોઈમાંથી સ્નાન, કોઈમાંથી સિંચાઈ. હવે જો ત્યાં એક વિશાળ સરોવર બને જે ચારે તરફ પાણીથી છલોછલ ભરેલું હોય, તો એ બધાં નાનાં જળાશયોનાં બધાં પ્રયોજનો એ એક જ સરોવરથી પૂરાં થઈ જાય છે.

એ જ રીતે વેદોમાં અનેક કર્મોનાં અનેક ફળો કહ્યાં છે — નાનાં-નાનાં સુખો, સ્વર્ગ વગેરે. પરંતુ જેણે બ્રહ્મને — પરમ આનંદના સ્રોતને — જાણી લીધું, તેના માટે એ બધાં સુખો એ અનંત આનંદમાં જ સમાઈ જાય છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે બધાં કર્મોથી મળતાં સુખો બ્રહ્માનંદના જ અંશો છે, જેમ નાનાં જળાશયોનું પાણી મહાસાગરનો જ એક અંશ છે.

અહીં ‘બ્રાહ્મણ’ શબ્દ જાતિસૂચક નથી, પણ ‘બ્રહ્મને જાણનાર’નો દ્યોતક છે, અને ‘વિજાનતઃ’ — જે તત્ત્વને અનુભવથી જાણે છે.

આ શ્લોક વેદોનું અપમાન કરતો નથી. નાના કૂવાનું પણ પોતાનું મહત્વ છે જ્યાં સુધી મોટું જળાશય ન મળે. એ જ રીતે કર્મકાંડનું પણ મહત્વ છે, કારણ કે તે ચિત્તને શુદ્ધ કરીને જ્ઞાન માટે તૈયાર કરે છે. રામાનુજાચાર્ય આ શ્લોકનો અર્થ એ પણ કરે છે કે જેમ તરસ્યો માણસ વિશાળ જળાશયમાંથી માત્ર એટલું જ પાણી લે છે જેટલું તેને જોઈએ, તેમ મુમુક્ષુ વેદોમાંથી માત્ર એ જ ગ્રહણ કરે છે જે મોક્ષમાં સહાયક હોય.

જીવનમાં આ શ્લોક બતાવે છે કે જ્યારે આપણે આનંદના મૂળ સ્રોત સાથે જોડાઈ જઈએ, ત્યારે નાનાં-નાનાં સુખો માટે ભટકવાની જરૂર રહેતી નથી.

સંદર્ભ

2.45માં શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને ત્રણેય ગુણોથી ઉપર ઊઠવા કહ્યું. અહીં તેઓ જણાવે છે કે બ્રહ્મજ્ઞાની માટે બધાં વેદોક્ત ફળો બ્રહ્માનંદમાં સમાયેલાં છે. આગલા શ્લોક (2.47)માં તેઓ કર્મયોગનું સૌથી પ્રસિદ્ધ સૂત્ર — કર્મમાં અધિકાર, ફળમાં નહીં — આપે છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે આપણે આનંદ અને શાંતિના મૂળ સ્રોત સાથે જોડાઈ જઈએ, ત્યારે નાનાં બાહ્ય સુખો પરની નિર્ભરતા આપોઆપ ઘટી જાય છે. સાધનોનું સન્માન કરો, પણ લક્ષ્યને ન ભૂલો.

મુખ્ય શબ્દો

ઉદપાન: નાનું જળાશય, કૂવો
સમ્પ્લુતોદક: ચારે તરફ પાણીથી ભરેલું વિશાળ જળાશય
બ્રાહ્મણ: અહીં — બ્રહ્મને જાણનાર જ્ઞાની