ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 29

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

āścaryavatpaśyati kaścidenam āścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ .
āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit ॥

અર્થ

કોઈ આ આત્માને આશ્ચર્યની જેમ જુએ છે, કોઈ બીજો તેનું આશ્ચર્યની જેમ વર્ણન કરે છે, અને કોઈ અન્ય તેને આશ્ચર્યની જેમ સાંભળે છે; અને સાંભળ્યા પછી પણ કોઈ તેને ખરેખર જાણી શકતું નથી.

શબ્દાર્થ

  • आश्चर्यवत् – આશ્ચર્યની જેમ, અદ્ભુત રીતે
  • पश्यति – જુએ છે
  • कश्चित् – કોઈ
  • एनम् – આ (આત્મા)ને
  • आश्चर्यवत् – આશ્ચર્યની જેમ
  • वदति – કહે છે
  • तथा एव च – અને તે જ રીતે
  • अन्यः – બીજો
  • आश्चर्यवत् – આશ્ચર્યની જેમ
  • च – અને
  • एनम् – આને
  • अन्यः – અન્ય
  • शृणोति – સાંભળે છે
  • श्रुत्वा – સાંભળીને
  • अपि – પણ
  • एनम् – આને
  • वेद – જાણે છે
  • न च एव – નહીં જ
  • कश्चित् – કોઈ

અન્વય

कश्चित् एनम् आश्चर्यवत् पश्यति, तथा एव च अन्यः (एनम्) आश्चर्यवत् वदति, अन्यः च एनम् आश्चर्यवत् शृणोति; श्रुत्वा अपि च कश्चित् एनं न एव वेद ।

સમજૂતી

આત્મા વિશે આટલું બધું કહ્યા પછી શ્રીકૃષ્ણ એક નમ્ર સત્ય સ્વીકારે છે: આ વિષય અત્યંત આશ્ચર્યજનક અને દુર્લભ છે. આત્માને જોવો, તેના વિશે બોલવું, તેને સાંભળવો — ત્રણેય આશ્ચર્ય છે. અને સાંભળ્યા પછી પણ બહુ ઓછા લોકો તેને ખરેખર જાણી શકે છે.

આત્મા ‘આશ્ચર્ય’ શા માટે છે? કારણ કે તે સંસારની કોઈ પણ વસ્તુ જેવો નથી. તે બધું જાણે છે, પણ પોતે જણાતો નથી; તે સર્વત્ર છે, પણ દેખાતો નથી; તે સૌથી નજીક છે — આપણો પોતાનો ‘હું’ — છતાં સૌથી દૂર લાગે છે. જેને જોવા માટે આંખો નહીં, પણ શુદ્ધ હૃદય અને સૂક્ષ્મ બુદ્ધિ જોઈએ, તે આશ્ચર્ય જ છે.

આચાર્ય શંકર ‘આશ્ચર્યવત્’ને બે રીતે સમજાવે છે — આત્મા પોતે આશ્ચર્યમય છે, અને તેને જાણનાર વ્યક્તિ પણ આશ્ચર્ય છે, કારણ કે આવો જ્ઞાની હજારોમાં કોઈ એક હોય છે. આ શ્લોક કઠોપનિષદ (1.2.7)ના એ વચનનું સ્મરણ કરાવે છે જેમાં કહ્યું છે કે આત્મા વિશે સાંભળવાનો અવસર પણ ઘણાને મળતો નથી, અને સાંભળીને પણ ઘણા તેને જાણતા નથી; તેનો વક્તા અને તેને જાણનાર બંને દુર્લભ છે.

‘શ્રુત્વાપ્યેનં વેદ ન ચૈવ કશ્ચિત્’ — સાંભળીને પણ કોઈ જાણતું નથી. આ પંક્તિ બતાવે છે કે આત્મજ્ઞાન માત્ર વાંચવા-સાંભળવાથી આવતું નથી. તેના માટે શ્રવણ પછી મનન (ચિંતન) અને નિદિધ્યાસન (ગહન ધ્યાન) જરૂરી છે, સાથે જ ચિત્તની શુદ્ધિ પણ.

આ શ્લોક અર્જુનને અને આપણને ધીરજ શીખવે છે. જો આત્માનું સત્ય તરત સમજાય નહીં, તો નિરાશ થવું ન જોઈએ. આ વિષય જ એવો છે જેને ધીમે ધીમે, શ્રદ્ધા અને સાધનાથી હૃદયમાં ઉતારાય છે.

સંદર્ભ

2.28માં શ્રીકૃષ્ણે પ્રાણીઓના અવ્યક્ત-વ્યક્ત-અવ્યક્ત ક્રમને બતાવ્યો. અહીં તેઓ આત્મજ્ઞાનની દુર્લભતા અને આશ્ચર્યને સ્વીકારે છે. આગલા શ્લોક (2.30)માં તેઓ આત્મવિષયક ઉપદેશનો સાર આપીને તેને સમાપ્ત કરે છે.

જીવન-બોધ

ઊંડાં સત્યો એક વાર સાંભળવાથી સમજાતાં નથી; તેમના માટે વારંવાર ચિંતન અને સાધના જોઈએ. જો કોઈ આધ્યાત્મિક વાત તરત સમજાય નહીં, તો ધીરજ અને નમ્રતા સાથે તેના પર વિચાર કરતા રહો.

મુખ્ય શબ્દો

આશ્ચર્યવત્
અદ્ભુત, આશ્ચર્યજનક રીતે
શ્રવણ-મનન-નિદિધ્યાસન
સાંભળવું, ચિંતન કરવું અને ગહન ધ્યાન — આત્મજ્ઞાનનાં ત્રણ પગથિયાં
દુર્લભ
મુશ્કેલીથી પ્રાપ્ત થનારું

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક