શ્રીકૃષ્ણ જન્માષ્ટમી

મથુરાના કારાગૃહમાં મધરાતે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના પ્રાગટ્યનો મહાપર્વ, જે સમગ્ર ભારતમાં ઉપવાસ, ભજન અને ઉમંગથી ઊજવાય છે.

જન્માષ્ટમી એ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના પ્રાગટ્યનો પવિત્ર દિવસ છે. શ્રીમદ્ ભાગવત અનુસાર અત્યાચારી રાજા કંસે પોતાની બહેન દેવકી અને તેમના પતિ વસુદેવને કારાગૃહમાં પૂરી દીધાં હતાં, કારણ કે આકાશવાણી થઈ હતી કે દેવકીનું આઠમું સંતાન તેનો અંત કરશે. મધરાતે, રોહિણી નક્ષત્રમાં, ભગવાને પહેલાં ચતુર્ભુજ સ્વરૂપે દર્શન આપ્યાં અને પછી નાનકડા બાળક બની ગયા. ભગવાનની ઇચ્છાથી કારાગૃહનાં દ્વાર ખૂલી ગયાં, ચોકીદારો ઊંઘી ગયા અને વસુદેવજી ઘોડાપૂર યમુના પાર કરીને બાળકને ગોકુળમાં નંદબાબા અને યશોદા મૈયાના ઘરે મૂકી આવ્યા.

આ પર્વ શ્રાવણ વદ આઠમે ઊજવાય છે; ઉત્તર ભારતના પૂર્ણિમાંત પંચાંગ મુજબ આ જ તિથિ ભાદ્રપદ કૃષ્ણ અષ્ટમી કહેવાય છે. અંગ્રેજી કેલેન્ડરમાં તે સામાન્ય રીતે ઑગસ્ટ કે સપ્ટેમ્બરમાં આવે છે. કેટલાંક વર્ષોમાં સ્માર્ત અને વૈષ્ણવ પરંપરાઓ સતત બે દિવસ આ ઉત્સવ ઊજવે છે.

ભક્તો આખો દિવસ ઉપવાસ રાખે છે. મંદિરો અને ઘરોમાં શ્રીકૃષ્ણની લીલાઓની ઝાંખીઓ સજાવાય છે અને લાલાને પારણામાં ઝુલાવવામાં આવે છે. બરાબર મધરાતે શંખ, ઘંટ અને "નંદ ઘેર આનંદ ભયો, જય કનૈયાલાલ કી"ના જયઘોષ વચ્ચે જન્મોત્સવ થાય છે, ઠાકોરજીનો પંચામૃતથી અભિષેક થાય છે અને પછી જ વ્રત છોડવામાં આવે છે. મથુરાનું શ્રીકૃષ્ણ જન્મભૂમિ મંદિર, વૃંદાવનનાં મંદિરો, દ્વારકાનું દ્વારકાધીશ મંદિર અને ડાકોરનું રણછોડરાયજીનું મંદિર આ દિવસે ભક્તોથી ઊભરાઈ જાય છે.

મહારાષ્ટ્રમાં બીજા દિવસે "દહીં હાંડી" અથવા ગોપાળકાલાનો ઉત્સવ થાય છે, જેમાં યુવાનો માનવ પિરામિડ બનાવીને ઊંચે લટકાવેલી દહીંની મટકી ફોડે છે; તે બાળકૃષ્ણની માખણચોરીની લીલાની યાદ અપાવે છે. વ્રજ અને ગુજરાતમાં બીજા દિવસે "નંદ મહોત્સવ" ઊજવાય છે, જ્યારે નંદબાબાના ઘરે પુત્રજન્મના આનંદમાં દહીં, હળદર અને મીઠાઈ વહેંચાય છે અને વધાઈનાં પદ ગવાય છે.

Tithi

શ્રાવણ વદ આઠમ (ઉત્તર ભારતના પંચાંગ મુજબ ભાદ્રપદ કૃષ્ણ અષ્ટમી)

Month

August–September

Places

Mathura, Vrindavan, Gokul, Dwarka, Dakor, Mumbai