ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 22

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro.aparāṇi .
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇāni anyāni saṃyāti navāni dehī ॥

અર્થ

જેમ માણસ જૂનાં વસ્ત્રો છોડીને બીજાં નવાં વસ્ત્રો ધારણ કરે છે, તેમ દેહધારી આત્મા જૂનાં શરીરો છોડીને બીજાં નવાં શરીરોને પ્રાપ્ત થાય છે.

શબ્દાર્થ

  • वासांसि – વસ્ત્રો
  • जीर्णानि – જૂનાં, જીર્ણ
  • यथा – જેમ
  • विहाय – છોડીને
  • नवानि – નવાં
  • गृह्णाति – ગ્રહણ કરે છે
  • नरः – માણસ
  • अपराणि – બીજાં
  • तथा – તેમ
  • शरीराणि – શરીરોને
  • विहाय – છોડીને
  • जीर्णानि – જીર્ણ, જૂનાં
  • अन्यानि – બીજાં
  • संयाति – પ્રાપ્ત થાય છે
  • नवानि – નવાં
  • देही – દેહધારી આત્મા

અન્વય

यथा नरः जीर्णानि वासांसि विहाय अपराणि नवानि गृह्णाति, तथा देही जीर्णानि शरीराणि विहाय अन्यानि नवानि संयाति ।

સમજૂતી

આ ગીતાનું સંભવતઃ સૌથી વધુ ટાંકવામાં આવતું ઉદાહરણ છે. શ્રીકૃષ્ણ મૃત્યુ અને પુનર્જન્મને એવા સરળ દૃશ્યથી સમજાવે છે જે દરેક જણ રોજ જુએ છે — જૂનાં વસ્ત્રો ઉતારીને નવાં વસ્ત્રો પહેરવાં.

આ ઉદાહરણમાં ઘણી ઊંડી વાતો છુપાયેલી છે. પહેલી — વસ્ત્ર બદલાય છે, પહેરનાર નહીં. જે વ્યક્તિ ગઈકાલે જૂનાં કપડાંમાં હતી, તે જ આજે નવાં કપડાંમાં છે. એ જ રીતે શરીર બદલાય છે, આત્મા એ જ રહે છે. બીજી — કોઈ પણ જૂનાં, ફાટેલાં વસ્ત્રો છોડતાં રડતું નથી; ઊલટું નવાં વસ્ત્રો મળતાં પ્રસન્ન થાય છે. જો મૃત્યુ પણ આવું જ પરિવર્તન છે, તો તેના પર આટલો શોક શા માટે?

‘જીર્ણાનિ’ — જીર્ણ — શબ્દ પર ટીકાકારોએ વિચાર કર્યો છે, કારણ કે ઘણા લોકો યુવાનીમાં પણ મૃત્યુ પામે છે. તેનો ઉત્તર એ છે કે શરીર ત્યારે ‘જીર્ણ’ થાય છે જ્યારે તે શરીર સાથે જોડાયેલાં કર્મફળ (પ્રારબ્ધ) પૂરાં થઈ જાય — ઉંમરનાં વર્ષો ભલે ગમે તેટલાં હોય. રામાનુજાચાર્ય એ પણ જણાવે છે કે નવું શરીર વ્યક્તિનાં પોતાનાં કર્મો અનુસાર મળે છે.

અહીં ‘નર’ અને ‘દેહી’ની સમાનતા પણ મહત્વની છે. જેમ માણસ વસ્ત્રથી જુદો છે, તેમ આત્મા શરીરથી જુદો છે. આપણે કહીએ છીએ ‘મારું વસ્ત્ર’, તેમ જ ‘મારું શરીર’ — ‘મારું’ કહેનાર ‘હું’ તે વસ્તુથી અલગ છે.

આ શ્લોક મૃત્યુના ભય અને પ્રિયજનોના વિયોગના દુઃખને ઓછું કરવામાં અદ્ભુત શક્તિ ધરાવે છે. જે આને સમજી લે છે, તે જીવનને વધુ હળવાશ અને કૃતજ્ઞતાથી જીવે છે, અને મૃત્યુને અંત નહીં, પણ એક નવી યાત્રાની શરૂઆત તરીકે જુએ છે.

સંદર્ભ

2.21માં શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે આત્મજ્ઞાની કોઈને મારતો નથી. અહીં તેઓ વસ્ત્ર-પરિવર્તનના ઉદાહરણથી દેહાંતર સ્પષ્ટ કરે છે. આગલા શ્લોક (2.23)માં તેઓ જણાવે છે કે કોઈ પણ ભૌતિક તત્ત્વ આત્માને હાનિ પહોંચાડી શકતું નથી.

જીવન-બોધ

શરીર એક વસ્ત્ર જેવું છે અને તમે તેને પહેરનાર છો. આ દૃષ્ટિથી જીવનનાં પરિવર્તનો અને મૃત્યુને ભયને બદલે સમજ અને શાંતિથી જોઈ શકાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

વાસાંસિ
વસ્ત્રો
જીર્ણ
જૂનું, ઘસાયેલું; જેનો હેતુ પૂરો થયો હોય
દેહી
શરીરમાં રહેનાર આત્મા

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક