ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3 – કર્મયોગ
નિષ્કામ કર્મનો યોગ — કર્મ કરવાનો યોગ્ય માર્ગ.
43 શ્લોક
આ અધ્યાયના બધા શ્લોક
- 3.1 – अर्जुन उवाच – અર્જુન બોલ્યા — હે જનાર્દન! જો આપને કર્મ કરતાં જ્ઞાન શ્રેષ્ઠ માન્ય છે, તો હે કેશવ!
- 3.2 – व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव – આપ આ મિશ્ર વચનોથી જાણે મારી બુદ્ધિને મોહિત કરી રહ્યા છો.
- 3.3 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાન બોલ્યા — હે નિષ્પાપ અર્જુન! આ લોકમાં સાધકોની બે પ્રકારની નિષ્ઠા મેં પહેલાં કહી છે — જ્ઞાનીઓની…
- 3.4 – न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते – મનુષ્ય કર્મોનો આરંભ ન કરવાથી નૈષ્કર્મ્યને પ્રાપ્ત કરતો નથી, અને માત્ર સંન્યાસ (કર્મત્યાગ)થી પણ સિદ્ધિ પામતો…
- 3.5 – न हि कश्चित्क्षणमपि जातु – કોઈ પણ મનુષ્ય કોઈ પણ સમયે, એક ક્ષણ માટે પણ, કર્મ કર્યા વિના રહી શકતો નથી; કારણ કે પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન ગુણો…
- 3.6 – कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते – જે મૂઢ બુદ્ધિવાળો મનુષ્ય કર્મેન્દ્રિયોને રોકીને અંદર મનથી વિષયોનું ચિંતન કરતો બેસી રહે છે, તે મિથ્યાચારી…
- 3.7 – यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन – પરંતુ હે અર્જુન! જે મનથી ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી, અનાસક્ત થઈને કર્મેન્દ્રિયો વડે કર્મયોગનું આચરણ કરે છે, તે જ…
- 3.8 – नियतं कुरु कर्म त्वं – તું તારું નિયત કર્તવ્યકર્મ કર, કારણ કે કર્મ ન કરવા કરતાં કર્મ કરવું શ્રેષ્ઠ છે.
- 3.9 – यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः – યજ્ઞ નિમિત્તે કરેલા કર્મ સિવાયનું બીજું કર્મ આ લોકને બંધનમાં નાખે છે. તેથી હે કૌંતેય!
- 3.10 – सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच – સૃષ્ટિના આરંભમાં પ્રજાપતિએ યજ્ઞ સાથે પ્રજાની રચના કરીને કહ્યું — ‘આ યજ્ઞથી તમે વૃદ્ધિ પામો; આ જ તમારા ઇચ્છિત…
- 3.11 – देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु – આ યજ્ઞથી તમે દેવોને સંતુષ્ટ કરો, અને તે દેવો તમને પોષે. આ રીતે એકબીજાનું ઉન્નયન કરતાં તમે પરમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત…
- 3.12 – इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते – યજ્ઞથી સંતુષ્ટ થયેલા દેવો તમને ઇચ્છિત ભોગો આપશે. તેમણે આપેલા ભોગો તેમને અર્પણ કર્યા વિના જે પોતે ભોગવે છે…
- 3.13 – यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः – યજ્ઞથી બચેલું અન્ન ખાનારા સજ્જનો સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; પણ જે પાપીઓ ફક્ત પોતાના માટે જ રાંધે છે, તેઓ પાપ…
- 3.14 – अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः – પ્રાણીઓ અન્નથી ઉત્પન્ન થાય છે અને જીવે છે, અન્નની ઉત્પત્તિ વર્ષાથી થાય છે, વર્ષા યજ્ઞથી થાય છે, અને યજ્ઞ…
- 3.15 – कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् – કર્મને બ્રહ્મ (વેદ)થી ઉત્પન્ન જાણ, અને બ્રહ્મ અક્ષર (પરમાત્મા)થી પ્રગટ થયું છે.
- 3.16 – एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह – હે પાર્થ! આ રીતે ચલાવેલા સૃષ્ટિચક્રને જે આ લોકમાં અનુસરતો નથી, તે પાપમય જીવનવાળો અને ઇન્દ્રિયોમાં જ રમનાર…
- 3.17 – यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः – પરંતુ જે મનુષ્ય આત્મામાં જ રમણ કરનારો, આત્મામાં જ તૃપ્ત અને આત્મામાં જ સંતુષ્ટ છે, તેના માટે કોઈ કર્તવ્ય શેષ…
- 3.18 – नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह – તે આત્મજ્ઞાનીને આ સંસારમાં કર્મ કરવાથી કોઈ પ્રયોજન સિદ્ધ થતું નથી, કર્મ ન કરવાથી કોઈ હાનિ નથી; અને સર્વ…
- 3.19 – तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म – તેથી તું અનાસક્ત થઈને સદા તારું કર્તવ્યકર્મ સારી રીતે કરતો રહે, કારણ કે અનાસક્ત થઈને કર્મ કરનાર મનુષ્ય પરમને…
- 3.20 – कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः – જનક વગેરે જ્ઞાની રાજાઓ કર્મ દ્વારા જ પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયા હતા.
- 3.21 – यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः – શ્રેષ્ઠ પુરુષ જે જે આચરણ કરે છે, સામાન્ય લોકો પણ તે જ કરે છે; તે જેને પ્રમાણ (આદર્શ) માને છે, આખો સંસાર…
- 3.22 – न मे पार्थास्ति कर्तव्यं – હે પાર્થ! ત્રણે લોકમાં મારે કોઈ કર્તવ્ય નથી, અને કોઈ અપ્રાપ્ત વસ્તુ પ્રાપ્ત કરવાની પણ નથી; છતાં હું કર્મમાં…
- 3.23 – यदि ह्यहं न वर्तेयं – હે પાર્થ! જો હું ક્યારેય આળસ વગર કર્મમાં પ્રવૃત્ત ન રહું, તો મનુષ્યો સર્વ રીતે મારા જ માર્ગનું અનુસરણ કરવા…
- 3.24 – उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां – જો હું કર્મ ન કરું તો આ બધા લોકો નાશ પામે; હું સંકર (અવ્યવસ્થા)નો કર્તા બનું અને આ પ્રજાઓનો નાશ કરનાર થાઉં.
- 3.25 – सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति – હે ભારત! જેમ અજ્ઞાની લોકો કર્મમાં આસક્ત થઈને કર્મ કરે છે, તેમ જ્ઞાનીએ અનાસક્ત રહીને લોકકલ્યાણની ઇચ્છાથી કર્મ…
- 3.26 – न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् – જ્ઞાની પુરુષે કર્મમાં આસક્ત અજ્ઞાનીઓની બુદ્ધિમાં ભ્રમ ઉત્પન્ન ન કરવો; પણ પોતે યોગભાવથી સર્વ કર્મો સારી રીતે…
- 3.27 – प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि – સર્વ કર્મો સર્વ રીતે પ્રકૃતિના ગુણો દ્વારા જ કરાય છે; પરંતુ અહંકારથી મોહિત અંતઃકરણવાળો મનુષ્ય ‘હું કર્તા…
- 3.28 – तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः – પરંતુ હે મહાબાહો! ગુણ અને કર્મના વિભાગના તત્ત્વને જાણનાર પુરુષ ‘ગુણો જ ગુણોમાં વર્તે છે’ એમ જાણીને આસક્ત થતો…
- 3.29 – प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु – પ્રકૃતિના ગુણોથી મોહિત લોકો ગુણોનાં કર્મોમાં આસક્ત થાય છે; સંપૂર્ણને જાણનાર પુરુષે તે અધૂરું જાણનારા મંદ…
- 3.30 – मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा – સર્વ કર્મો મને અર્પણ કરીને, અધ્યાત્મભાવમાં સ્થિત ચિત્તથી, આશા અને મમતા વિના તથા સંતાપમુક્ત થઈને તું યુદ્ધ કર.
- 3.31 – ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति – જે મનુષ્યો શ્રદ્ધાયુક્ત અને દોષદૃષ્ટિ વિનાના થઈને મારા આ મતનું નિત્ય આચરણ કરે છે, તેઓ પણ કર્મોના બંધનથી…
- 3.32 – ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे – પરંતુ જેઓ દોષદૃષ્ટિ રાખીને મારા આ મતનું આચરણ કરતા નથી, તેમને સર્વ જ્ઞાનમાં મૂઢ, વિવેકહીન અને નષ્ટ થયેલા જાણ.
- 3.33 – सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि – જ્ઞાની પણ પોતાની પ્રકૃતિ (સ્વભાવ) અનુસાર જ ચેષ્ટા કરે છે; સર્વ પ્રાણીઓ પોતાની પ્રકૃતિને જ અનુસરે છે, તેમાં…
- 3.34 – इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ – દરેક ઇન્દ્રિયના વિષયમાં રાગ અને દ્વેષ સ્થિત છે. મનુષ્યે તે બંનેના વશમાં ન આવવું જોઈએ, કારણ કે તે બંને તેના…
- 3.35 – श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् – સારી રીતે આચરેલા પરધર્મ કરતાં પોતાનો ધર્મ, ભલે ગુણરહિત (અપૂર્ણ) હોય, વધુ શ્રેષ્ઠ છે.
- 3.36 – अर्जुन उवाच – અર્જુન બોલ્યા — હે વાર્ષ્ણેય! તો પછી આ મનુષ્ય કોનાથી પ્રેરાઈને, ન ઇચ્છતો હોવા છતાં જાણે બળથી જોડાયો હોય તેમ…
- 3.37 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાન બોલ્યા — આ કામ જ છે, આ ક્રોધ છે, જે રજોગુણથી ઉત્પન્ન થાય છે.
- 3.38 – धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च – જેમ ધુમાડાથી અગ્નિ ઢંકાયેલો રહે છે, મેલથી દર્પણ અને ઓળથી ગર્ભ, તેમ તે કામ દ્વારા આ જ્ઞાન ઢંકાયેલું છે.
- 3.39 – आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा – હે કૌંતેય! જ્ઞાનીના નિત્ય શત્રુ, કામરૂપ અને અગ્નિ સમાન મુશ્કેલીથી તૃપ્ત થનાર આ (કામ) વડે જ્ઞાન ઢંકાયેલું છે.
- 3.40 – इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते – ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ આ (કામ)નાં નિવાસસ્થાન કહેવાયાં છે.
- 3.41 – तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ – તેથી હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તું પહેલાં ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને, જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનનો નાશ કરનાર આ પાપરૂપ કામને નિશ્ચે…
- 3.42 – इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः – ઇન્દ્રિયોને (સ્થૂળ શરીર કરતાં) શ્રેષ્ઠ કહે છે; ઇન્દ્રિયો કરતાં મન શ્રેષ્ઠ છે; મન કરતાં બુદ્ધિ શ્રેષ્ઠ છે…
- 3.43 – एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा – આ રીતે બુદ્ધિથી પર આત્માને જાણીને, પોતાના (મનને) આત્મબળ અને વિવેકથી સ્થિર કરીને, હે મહાબાહો!