શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 37

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm .
tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ ॥

અર્થ

જો તું યુદ્ધમાં મરાઈશ તો સ્વર્ગ પામીશ, અને જો જીતીશ તો પૃથ્વીનું રાજ્ય ભોગવીશ. માટે હે કુંતીપુત્ર! યુદ્ધનો દૃઢ નિશ્ચય કરીને ઊભો થા.

શબ્દાર્થ

हतः – મરાઈને
वा – કાં તો
प्राप्स्यसि – પામીશ
स्वर्गम् – સ્વર્ગને
जित्वा – જીતીને
वा – અથવા
भोक्ष्यसे – ભોગવીશ
महीम् – પૃથ્વીને
तस्मात् – માટે
उत्तिष्ठ – ઊઠ
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર
युद्धाय – યુદ્ધ માટે
कृतनिश्चयः – દૃઢ નિશ્ચય કરીને

અન્વય

(त्वं) हतः वा स्वर्गं प्राप्स्यसि, जित्वा वा महीं भोक्ष्यसे । तस्मात् कौन्तेय, युद्धाय कृतनिश्चयः उत्तिष्ठ ।

સમજૂતી

સ્વધર્મના તર્કનું આ નિષ્કર્ષ-વાક્ય છે. અર્જુને 2.6માં કહ્યું હતું કે તેને ખબર નથી કે જીત સારી કે હાર. શ્રીકૃષ્ણ હવે એ જ મૂંઝવણનો ઉત્તર આપે છે: ધર્મયુદ્ધમાં બંને પરિણામો કલ્યાણકારી છે. જો તું વીરગતિ પામીશ, તો સ્વર્ગ મળશે; જો વિજયી થઈશ, તો ધર્મપૂર્વક પૃથ્વી પર શાસન કરીશ.

આ એવી સ્થિતિ છે જેમાં હારનો કોઈ ભય નથી. જ્યારે માણસ ધર્મના પક્ષે ઊભો રહે છે, ત્યારે તે પરિણામની દૃષ્ટિએ સુરક્ષિત રહે છે — તેની હાર પણ એક પ્રકારનો વિજય હોય છે. ઇતિહાસમાં અનેક વીરોએ આ જ ભાવનાથી અન્યાયનો પ્રતિકાર કર્યો છે.

‘ઉત્તિષ્ઠ કૌન્તેય યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયઃ’ — દૃઢ નિશ્ચય કરીને ઊઠ. ‘કૃતનિશ્ચય’ શબ્દ મહત્વનો છે. અર્જુનની સમસ્યા અનિશ્ચિતતા હતી; શ્રીકૃષ્ણ તેને નિશ્ચય તરફ લઈ જાય છે. અધૂરા મનથી કરેલું કાર્ય ક્યારેય સફળ થતું નથી.

ધ્યાન આપવા જેવું છે કે આ હજી ફળ પર આધારિત તર્ક છે — સ્વર્ગ કે રાજ્ય. આગલા જ શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણ એનાથી પણ ઉપર ઊઠીને કહેશે કે જય-પરાજય, લાભ-હાનિને સમાન માનીને યુદ્ધ કર. આમ ગીતાનો ઉપદેશ પગથિયે પગથિયે ઊંચો ચડે છે.

સંદર્ભ

2.31–2.36માં શ્રીકૃષ્ણે સ્વધર્મ અને અપકીર્તિની દૃષ્ટિએ સમજાવ્યું. અહીં તેઓ નિષ્કર્ષ આપે છે કે યુદ્ધનાં બંને પરિણામો લાભદાયી છે, તેથી ઊઠ. આગલા શ્લોક (2.38)માં તેઓ ફળથી ઉપર ઊઠીને સમભાવથી યુદ્ધ કરવાનો ઉપદેશ આપે છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે તમે સાચા પક્ષે ઊભા હો, ત્યારે પરિણામનો ભય છોડી દો — સફળતા પણ તમારી છે અને સંઘર્ષમાં આપેલી આહુતિ પણ. દૃઢ નિશ્ચય સાથે કાર્ય શરૂ કરો; અધૂરા મનથી કરેલો પ્રયત્ન અધૂરો જ રહે છે.

મુખ્ય શબ્દો

કૃતનિશ્ચય: દૃઢ સંકલ્પવાળો
મહી: પૃથ્વી, રાજ્ય
વીરગતિ: ધર્મયુદ્ધમાં વીરતાપૂર્વક મૃત્યુ