શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 21

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam .
kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam ॥

અર્થ

હે પાર્થ! જે પુરુષ આ આત્માને અવિનાશી, નિત્ય, અજન્મા અને અવ્યય જાણે છે, તે કેવી રીતે કોઈને મરાવી શકે અને કેવી રીતે કોઈને મારી શકે?

શબ્દાર્થ

वेद – જાણે છે
अविनाशिनम् – અવિનાશી
नित्यम् – નિત્ય
यः – જે
एनम् – આ (આત્મા)ને
अजम् – અજન્મા
अव्ययम् – અવ્યય, ક્ષયરહિત
कथम् – કેવી રીતે
सः – તે
पुरुषः – પુરુષ
पार्थ – હે પાર્થ
कम् – કોને
घातयति – મરાવે છે
हन्ति – મારે છે
कम् – કોને

અન્વય

पार्थ, यः एनम् अविनाशिनं नित्यम् अजम् अव्ययं वेद, सः पुरुषः कथं कं घातयति, कं हन्ति ?

સમજૂતી

પાછલા બે શ્લોકોમાં શ્રીકૃષ્ણે આત્માને અજન્મા અને અમર બતાવ્યો. હવે તેઓ તેનો વ્યવહારુ નિષ્કર્ષ એક પ્રશ્ન તરીકે મૂકે છે: જે આ સત્યને જાણે છે, તે કોને મારે છે અને કોને મરાવે છે? ઉત્તર પ્રશ્નમાં જ છુપાયેલો છે — કોઈને નહીં.

અહીં બે ક્રિયાઓ છે: ‘હન્તિ’ — પોતે મારવું, અને ‘ઘાતયતિ’ — બીજા પાસે મરાવવું. અર્જુન એક સેનાપતિ છે; તે પોતે પણ બાણ ચલાવશે અને પોતાની સેનાને પણ આદેશ આપશે. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે આત્મજ્ઞાની ન પોતાને કર્તા માને છે, ન પ્રેરક. પોતાને કર્તા માનવું એ શરીર અને મન સાથેના તાદાત્મ્યનું પરિણામ છે.

આચાર્ય શંકર આ શ્લોક પર વિસ્તારથી વિચાર કરે છે. તેઓ કહે છે કે અહીં ભગવાનનો આશય એ છે કે આત્મજ્ઞાની માટે કોઈ પણ કર્મ — માત્ર મારવું જ નહીં — આત્મામાં સંભવ નથી, કારણ કે આત્મા અવિક્રિય છે. આ આધારે તેઓ સિદ્ધાંત મૂકે છે કે જ્ઞાની માટે કર્મનું બંધન રહેતું નથી. અન્ય આચાર્યો આને આ રીતે સમજાવે છે કે જે આત્માની નિત્યતાને જાણે છે, તે ધર્મયુદ્ધમાં પોતાના કર્તવ્યને પાપબુદ્ધિથી જોતો નથી.

આ શ્લોક અર્જુનને અપરાધભાવના ભારે બોજમાંથી મુક્ત કરે છે. જીવનમાં પણ, જ્યારે આપણે કોઈ કઠિન પણ યોગ્ય નિર્ણયથી કોઈને દુઃખ થશે એવા ભયથી કર્તવ્યથી પાછા હટીએ છીએ, ત્યારે આ સ્મરણ આપણને શક્તિ આપે છે કે સત્ય અને ધર્મને અનુરૂપ કરેલું કર્મ બંધનકારી નથી.

સંદર્ભ

2.20માં આત્માના જન્મ-મૃત્યુરહિત સ્વરૂપનું વર્ણન થયું. અહીં શ્રીકૃષ્ણ તેનો નિષ્કર્ષ આપે છે કે જ્ઞાની કોઈને મારનાર કે મરાવનાર હોતો નથી. આગલા શ્લોક (2.22)માં તેઓ જૂનાં વસ્ત્રો બદલવાના પ્રસિદ્ધ ઉદાહરણથી દેહાંતર સમજાવે છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે આપણે પોતાને માત્ર શરીર અને મન માનવાનું છોડી દઈએ, ત્યારે કર્તાપણાનો ભારે બોજ હળવો થાય છે. ધર્મને અનુરૂપ કર્તવ્ય નિભાવતાં બિનજરૂરી અપરાધભાવથી મુક્ત રહો.

મુખ્ય શબ્દો

ઘાતયતિ: મરાવે છે, બીજા પાસે વધ કરાવે છે
અવ્યય: જેનો ક્ષય ન થાય
કર્તાપણું: પોતાને કર્મનો કર્તા માનવાનો ભાવ