શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 66

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sarvadharmānparityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja .
ahaṃ tvāṃ sarvapāpebhyo mokṣyayiṣyāmi mā śucaḥ ॥

અર્થ

સર્વ ધર્મોને છોડીને તું માત્ર એક મારા શરણે આવ. હું તને સર્વ પાપોથી મુક્ત કરીશ — તું શોક ન કર.

શબ્દાર્થ

सर्वधर्मान् – સર્વ ધર્મોને — સર્વ કર્તવ્યો અને સાધનો (ના આશ્રય)ને
परित्यज्य – સંપૂર્ણપણે છોડીને
माम् – મારા
एकम् – એક (અદ્વિતીય)ના જ
शरणम् – શરણે, આશ્રય રૂપે
व्रज – જા, આવ
अहम् – હું
त्वा – તને
सर्वपापेभ्यः – સર્વ પાપોથી
मोक्षयिष्यामि – મુક્ત કરીશ
मा शुचः – શોક ન કર

અન્વય

सर्वधर्मान् परित्यज्य माम् एकं शरणं व्रज; अहं त्वा सर्वपापेभ्यः मोक्षयिष्यामि; मा शुचः ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાનો ‘ચરમ શ્લોક’ કહેવાય છે — અંતિમ અને સર્વોચ્ચ ઉપદેશ. ભગવાને પોતે તેને ‘સર્વગુહ્યતમ’ — સર્વ રહસ્યોમાં સૌથી ઊંડું રહસ્ય — કહ્યો (18.64). સત્તર અધ્યાયો અને આ અધ્યાયના 65 શ્લોકોમાં અપાયેલો સમગ્ર ઉપદેશ આ એક વાક્યમાં સમાઈ જાય છે. સદીઓથી ભારતના સંતો, આચાર્યો અને ભક્તોએ આ શ્લોકને જીવનનો આધાર બનાવ્યો છે. તેના ચાર ભાગ છે, અને દરેક પર ઊંડો વિચાર કરવો જરૂરી છે.

પહેલો ભાગ છે ‘સર્વધર્માન્પરિત્યજ્ય’ — સર્વ ધર્મોને છોડીને. આ ગીતાનો સૌથી વધુ ચર્ચાયેલો અને વ્યાખ્યાયિત શબ્દસમૂહ છે. શું ભગવાન, જેમણે આખી ગીતામાં સ્વધર્મપાલન પર ભાર મૂક્યો (18.47), હવે ધર્મ છોડવાનું કહે છે? સ્પષ્ટ છે કે તેનો અર્થ કર્તવ્યોનો બાહ્ય ત્યાગ ન હોઈ શકે, કારણ કે આ ઉપદેશ પછી તરત અર્જુને ‘કરિષ્યે વચનં તવ’ (18.73) કહીને યુદ્ધ — પોતાનો સ્વધર્મ — જ કર્યું. તેથી અહીં ‘ત્યાગ’નો અર્થ કંઈક વધુ સૂક્ષ્મ છે. ‘પરિત્યજ્ય’માં ‘પરિ’ ઉપસર્ગ પૂર્ણતા બતાવે છે — સંપૂર્ણ છોડવું — પણ શું છોડવું, તેમાં આચાર્યોના મત જુદા છે.

શંકરાચાર્ય મુજબ ‘સર્વધર્મ’માં ધર્મ અને અધર્મ બંને આવે છે — સર્વ કર્મો, કારણ કે કર્મ માત્ર બંધનના ક્ષેત્રમાં છે. તેમના મતે અહીં સર્વકર્મસંન્યાસનો ઉપદેશ છે: આત્મજ્ઞાની સર્વ કર્મો છોડીને એ અદ્વિતીય પરમેશ્વરનું શરણ લે છે, જે સૌનો આત્મા છે. ‘મામેકમ્’નો અર્થ છે એ એક, અદ્વિતીય આત્મા, જે સર્વ ભૂતોમાં સ્થિત છે, જેના સિવાય કંઈ જ નથી. તેમના મુજબ એ જાણવું કે ‘હું એ જ અદ્વિતીય ઈશ્વર છું, મારાથી ભિન્ન કંઈ નથી’ — એ જ શરણાગતિ છે, અને આ જ જ્ઞાનથી મોક્ષ થાય છે. તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે મોક્ષનું સાધન માત્ર જ્ઞાન છે, કર્મ નહીં; અને કર્મ તથા જ્ઞાનનો સમુચ્ચય શક્ય નથી.

રામાનુજાચાર્ય આ શ્લોકની બે વ્યાખ્યાઓ આપે છે, અને શ્રીવૈષ્ણવ પરંપરાએ તેને ‘ચરમ શ્લોક’ તરીકે પોતાના પ્રપત્તિ-સિદ્ધાંતનો આધાર બનાવ્યો. પહેલી વ્યાખ્યામાં ‘સર્વધર્મોનો ત્યાગ’નો અર્થ છે કર્મયોગ, જ્ઞાનયોગ અને ભક્તિયોગરૂપ સર્વ ધર્મો કરતાં પણ તેમના ફળ, આસક્તિ અને કર્તાપણાનો ત્યાગ, અને એ ભાવ છોડવો કે આ સાધનો પોતે મને મોક્ષ આપશે — એટલે માત્ર ભગવાનને જ ઉપાય (સાધન) માનવા. બીજી વ્યાખ્યા તેમના માટે છે જેઓ ભક્તિયોગનાં કઠિન અંગો કે પૂર્વપાપોનાં પ્રાયશ્ચિત્તોના બોજથી નિરાશ છે: ભગવાન કહે છે કે એ બધાં કઠિન સાધનોને બદલે, માત્ર મારું શરણ લે — શરણાગતિ (પ્રપત્તિ) પોતે જ પૂરતું સાધન છે, અને હું તને ભક્તિમાર્ગમાં બાધક સર્વ પાપોથી મુક્ત કરીશ.

મધ્વાચાર્ય મુજબ ‘સર્વધર્માન્પરિત્યજ્ય’નો અર્થ ધર્મોનો સ્વરૂપથી ત્યાગ નથી, પણ તેમનાં ફળો અને તેમના પરની નિર્ભરતાનો ત્યાગ છે. તેઓ કહે છે કે કોઈ કર્તવ્ય છોડવું ન જોઈએ; ભક્ત સર્વ ધર્મોનું પાલન કરે છે, પણ તેમનો આશ્રય છોડીને એકમાત્ર ભગવાન વિષ્ણુને જ સર્વોચ્ચ, સ્વતંત્ર આશ્રય માને છે. કેટલાક બીજા વૈષ્ણવ આચાર્યો તેને સર્વ ધર્મોથી ઉપર શુદ્ધ ભક્તિની શ્રેષ્ઠતા તરીકે પણ સમજે છે. આ બધી વ્યાખ્યાઓમાં એક સૂત્ર સમાન છે: અંતિમ ભરોસો કોઈ સાધન પર નહીં, પરમાત્મા પર હોવો જોઈએ.

બીજો ભાગ છે ‘મામેકં શરણં વ્રજ’ — માત્ર એક મારા શરણે આવ. અહીં ‘એકમ્’ શબ્દ નિર્ણાયક છે — માત્ર હું, બીજું કોઈ નહીં; અનન્ય શરણાગતિ. 18.62માં ભગવાને ‘તમેવ’ — તે ઈશ્વરના — શરણે જવાનું કહ્યું હતું; હવે તેઓ પોતાને પ્રગટ કરીને કહે છે ‘મામ્’ — મારા. અર્જુનની સામે રથ પર બેઠેલો સારથિ જ હૃદયમાં બેઠેલો પરમેશ્વર છે. ‘વ્રજ’ — જા — આ ક્રિયાપદ સક્રિય નિર્ણયનું સૂચક છે; શરણાગતિ નિષ્ક્રિયતા નથી, પણ એક સભાન, સંપૂર્ણ આત્મસમર્પણનું પગલું છે. પરંપરામાં શરણાગતિનાં છ અંગો કહેવાયાં છે: અનુકૂળનો સંકલ્પ, પ્રતિકૂળનો ત્યાગ, ‘તેઓ રક્ષા કરશે’ એવો દૃઢ વિશ્વાસ, રક્ષક તરીકે તેમનું વરણ, આત્મનિક્ષેપ (પોતાને સોંપી દેવું), અને દીનતા.

ત્રીજો ભાગ છે ભગવાનની પ્રતિજ્ઞા — ‘અહં ત્વા સર્વપાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ’ — હું તને સર્વ પાપોથી મુક્ત કરીશ. અહીં ‘અહમ્’ પર ભાર છે — હું પોતે, સર્વશક્તિમાન, સર્વજ્ઞ, પરમ દયાળુ. અર્જુનનો સૌથી મોટો ભય પાપ હતો — પહેલા અધ્યાય (1.36, 1.45)માં તેણે વારંવાર કહ્યું હતું કે સ્વજનોને મારીને આપણે પાપના ભાગી થઈશું. ભગવાન હવે એ જ ભયનો સીધો ઉત્તર આપે છે: પાપનો ભાર તારે ઉપાડવાનો નથી; હું ઉપાડીશ. ‘સર્વપાપેભ્યઃ’ — સર્વ પાપોથી — તેમાં ભૂતકાળનાં સંચિત પાપો, વર્તમાનનાં પાપો, અને મોક્ષમાં બાધક એ બધાં બંધનો આવે છે. શંકરાચાર્ય મુજબ આ ધર્મ-અધર્મરૂપ સર્વ બંધનો છે; રામાનુજાચાર્ય મુજબ ભગવત્પ્રાપ્તિનાં વિરોધી સર્વ પાપો.

ચોથો ભાગ છે ‘મા શુચઃ’ — શોક ન કર. આ ગીતાનું અંતિમ આશ્વાસન છે, અને તે ગીતાના આરંભ સાથે સુંદર રીતે જોડાય છે. બીજા અધ્યાય (2.11)માં ભગવાનનો પહેલો ઉપદેશ હતો — ‘અશોચ્યાનન્વશોચસ્ત્વમ્’ — તું તેમના માટે શોક કરે છે જે શોકને યોગ્ય નથી. અને હવે છેલ્લો ઉપદેશ છે — ‘મા શુચઃ’ — શોક ન કર. ગીતા શોકથી શરૂ થાય છે અને શોકનિવૃત્તિ પર પૂર્ણ થાય છે. વચ્ચેનો આખો ઉપદેશ અર્જુનના — અને આપણા સૌના — શોકને મિટાવવા માટે જ છે.

આ શ્લોકનો વ્યાવહારિક અર્થ ઊંડો છે. આપણે જીવનમાં આપણાં સાધનો, યોજનાઓ, સિદ્ધિઓ અને પુણ્યો પર ભરોસો રાખીએ છીએ, અને જ્યારે તે નિષ્ફળ જાય છે, ત્યારે ચિંતા અને ભયમાં ડૂબી જઈએ છીએ. આ શ્લોક શીખવે છે કે પોતાનું કર્તવ્ય પૂરી નિષ્ઠાથી કરો, પણ અંતિમ ભરોસો માત્ર પરમાત્મા પર રાખો. પોતાના ભૂતકાળની ભૂલોના બોજથી દબાયેલા લોકો માટે આ સૌથી મોટું આશ્વાસન છે — કોઈ પાપ એટલું મોટું નથી કે ઈશ્વરનું શરણ તેને મિટાવી ન શકે. આ આળસ કે અધર્મની છૂટ નથી — સાચો શરણાગત ક્યારેય અધર્મ કરતો નથી — પણ ભય, અપરાધભાવ અને ચિંતાથી મુક્તિનું દ્વાર છે. જે પૂરા હૃદયથી તેમનું શરણ લે છે, તેના જીવનની લગામ તેઓ પોતે સંભાળી લે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને અનન્ય ભક્તિનાં ચાર અંગો કહીને સત્ય પ્રતિજ્ઞા કરી. આ શ્લોક એ ‘સર્વગુહ્યતમ’ વચનની પરાકાષ્ઠા છે — ગીતાનો ચરમ ઉપદેશ, પૂર્ણ શરણાગતિ. આ 18.62ના ‘તમેવ શરણં ગચ્છ’નું પ્રત્યક્ષ રૂપ છે અને 2.11ના પહેલા ઉપદેશ ‘અશોચ્યાન્’થી ‘મા શુચઃ’ સુધીની યાત્રાને પૂર્ણ કરે છે. આગળના શ્લોક (18.67)થી ભગવાન કહે છે કે આ ગીતાજ્ઞાન કોને આપવું અને કોને નહીં.

જીવન-બોધ

તમારું કર્તવ્ય પૂરી નિષ્ઠાથી કરો, પણ અંતિમ ભરોસો પોતાનાં સાધનો પર નહીં, પરમાત્મા પર રાખો. ભૂતકાળની ભૂલો અને અપરાધભાવનો બોજ તેમના શરણે સોંપી દો — કોઈ ભૂલ તેમની કૃપાથી મોટી નથી. ચિંતા અને શોક છોડો; જે પૂરા હૃદયથી તેમનું શરણ લે છે, તેની રક્ષાની જવાબદારી તેઓ પોતે લે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ચરમ શ્લોક: ગીતાનો અંતિમ અને સર્વોચ્ચ ઉપદેશ — પૂર્ણ શરણાગતિ
સર્વધર્મપરિત્યાગ: સર્વ સાધનો પરની નિર્ભરતાનો ત્યાગ (શંકર: સર્વકર્મસંન્યાસ; રામાનુજ: ફળ-કર્તૃત્વ ત્યાગ કે પ્રપત્તિ; મધ્વ: ફળાસક્તિ ત્યાગ)
શરણાગતિ / પ્રપત્તિ: પરમાત્માને એકમાત્ર રક્ષક અને ઉપાય માનીને પૂર્ણ આત્મસમર્પણ
મામેકમ્: માત્ર એક હું — અનન્ય આશ્રય
સર્વપાપ: મોક્ષમાં બાધક સર્વ પાપો અને બંધનો
મા શુચઃ: શોક ન કર — ગીતાનું અંતિમ આશ્વાસન