શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 8

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्
यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na hi prapaśyāmi mamāpanudyād yacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām .
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam ॥

અર્થ

પૃથ્વી પર શત્રુરહિત, સમૃદ્ધ રાજ્ય અને દેવતાઓનું આધિપત્ય મળે તો પણ, મને એવો કોઈ ઉપાય દેખાતો નથી જે મારી ઇન્દ્રિયોને સૂકવી નાખનારા આ શોકને દૂર કરી શકે.

શબ્દાર્થ

न हि – નથી જ
प्रपश्यामि – જોઉં છું
मम – મારો
अपनुद्यात् – દૂર કરી શકે
यत् – જે
शोकम् – શોકને
उच्छोषणम् – સૂકવી નાખનાર
इन्द्रियाणाम् – ઇન્દ્રિયોને
अवाप्य – પ્રાપ્ત કરીને
भूमौ – પૃથ્વી પર
असपत्नम् – શત્રુરહિત, નિષ્કંટક
ऋद्धम् – સમૃદ્ધ
राज्यम् – રાજ્ય
सुराणाम् – દેવતાઓનું
अपि – પણ
च – અને
आधिपत्यम् – સ્વામિત્વ, પ્રભુત્વ

અન્વય

भूमौ असपत्नम् ऋद्धं राज्यं सुराणाम् अपि च आधिपत्यम् अवाप्य (अपि), यत् मम इन्द्रियाणाम् उच्छोषणं शोकम् अपनुद्यात् (तत्) न हि प्रपश्यामि ।

સમજૂતી

શરણાગતિ પછી અર્જુન પોતાની પીડાની ઊંડાઈ જણાવે છે. તેનો શોક એટલો તીવ્ર છે કે તે ‘ઇન્દ્રિયોને સૂકવી નાખનારો’ છે — જેમ ભીષણ ગરમી છોડને સૂકવી નાખે, તેમ આ દુઃખ તેની સમગ્ર શક્તિને શોષી રહ્યું છે. અહીં શોકનું માનસિક અને શારીરિક બંને સ્વરૂપે વર્ણન છે.

અર્જુન કહે છે કે પૃથ્વીનું નિષ્કંટક અને સમૃદ્ધ રાજ્ય તો શું, દેવતાઓનું સામ્રાજ્ય — ઇન્દ્રનું પદ — પણ મળી જાય, તોય આ શોક દૂર નહીં થાય. આ એક ઊંડી આધ્યાત્મિક સમજ છે, ભલે અર્જુન તેને હજી પૂરેપૂરી ન સમજતો હોય: કોઈ પણ બાહ્ય સિદ્ધિ આંતરિક દુઃખને ભૂંસી શકતી નથી.

આ શ્લોકથી સ્પષ્ટ થાય છે કે અર્જુનની સમસ્યાનો ઉકેલ યુદ્ધ જીતવામાં કે હારવામાં નથી. તેની સમસ્યા આંતરિક છે — મોહ અને અજ્ઞાન. તેથી તેનો ઉપચાર પણ આંતરિક હશે — આત્મજ્ઞાન. આચાર્ય શંકર અહીંથી જ ગીતાના મુખ્ય વિષયની ભૂમિકા જુએ છે: શોક અને મોહ, જે સંસારનાં બીજ છે, તેમનો નાશ માત્ર આત્મજ્ઞાનથી થાય છે.

આધુનિક જીવનમાં પણ આ જ સત્ય લાગુ પડે છે. માણસ વિચારે છે કે વધુ ધન, પદ કે સફળતા તેના મનની બેચેનીને શાંત કરશે; પરંતુ મનનો ઘા મનના સ્તરે જ રુઝાય છે. અર્જુનનો આ સ્વીકાર તેને એ ઔષધિ માટે તૈયાર કરે છે.

સંદર્ભ

2.7માં અર્જુને શિષ્ય બનીને શરણ લીધું હતું. અહીં તે કહે છે કે તેનો શોક કોઈ સાંસારિક લાભથી દૂર નહીં થાય. આગલા શ્લોક (2.9)માં સંજય જણાવે છે કે આમ કહીને અર્જુન ‘હું યુદ્ધ નહીં કરું’ કહીને મૌન થઈ ગયો.

જીવન-બોધ

બાહ્ય સિદ્ધિઓ આંતરિક ખાલીપો ભરી શકતી નથી. જો મનમાં શોક કે અશાંતિ હોય, તો તેનો ઉપચાર પણ આત્મચિંતન, સમજ અને સાચા જ્ઞાનથી જ થશે.

મુખ્ય શબ્દો

અસપત્ન: જેનો કોઈ પ્રતિસ્પર્ધી ન હોય, નિષ્કંટક
ઉચ્છોષણ: સંપૂર્ણપણે સૂકવી નાખનાર
આધિપત્ય: સ્વામિત્વ, પ્રભુત્વ