શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 40

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

nehābhikramanāśo.asti pratyavāyo na vidyate .
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt ॥

અર્થ

આ (કર્મયોગના) માર્ગમાં કરેલા આરંભનો ક્યારેય નાશ થતો નથી અને તેમાં ઊલટું ફળ (દોષ) પણ થતું નથી. આ ધર્મનું થોડુંક પાલન પણ મહાન ભયમાંથી રક્ષણ કરે છે.

શબ્દાર્થ

न – નહીં
इह – આ (માર્ગ)માં
अभिक्रमनाशः – આરંભેલા પ્રયત્નનો નાશ
अस्ति – છે
प्रत्यवायः – વિપરીત ફળ, દોષ
न विद्यते – થતો નથી
स्वल्पम् – થોડુંક
अपि – પણ
अस्य – આ
धर्मस्य – ધર્મ (કર્મયોગ)નું
त्रायते – રક્ષણ કરે છે
महतः – મહાન
भयात् – ભયમાંથી

અન્વય

इह अभिक्रमनाशः न अस्ति, प्रत्यवायः न विद्यते । अस्य धर्मस्य स्वल्पम् अपि महतः भयात् त्रायते ।

સમજૂતી

કર્મયોગનો ઉપદેશ શરૂ કરતાં પહેલાં શ્રીકૃષ્ણ આ માર્ગની એક અદ્ભુત વિશેષતા બતાવે છે, જેથી અર્જુન — અને દરેક સાધક — ઉત્સાહથી તેના પર ચાલી શકે. તેઓ ત્રણ આશ્વાસનો આપે છે.

પહેલું — ‘નેહાભિક્રમનાશોઽસ્તિ’ — આમાં કરેલા આરંભનો નાશ થતો નથી. સામાન્ય કર્મોમાં, જેમ કે કોઈ યજ્ઞ કે અનુષ્ઠાન, જો તે અધવચ્ચે છૂટી જાય તો તેનું કોઈ ફળ મળતું નથી — જેમ અડધું બંધાયેલું ઘર રહેવા યોગ્ય નથી હોતું. પરંતુ કર્મયોગમાં કરેલો દરેક નાનો પ્રયત્ન મનને શુદ્ધ કરે છે, અને એ શુદ્ધિ ક્યારેય વ્યર્થ જતી નથી.

બીજું — ‘પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે’ — આમાં કોઈ ઊલટું પરિણામ નથી. વૈદિક અનુષ્ઠાનોમાં જો મંત્ર કે વિધિમાં ભૂલ થાય તો વિપરીત ફળનો ભય રહે છે. નિષ્કામ કર્મયોગમાં આવો કોઈ ભય નથી, કારણ કે અહીં બાહ્ય વિધિ નહીં, આંતરિક ભાવ મુખ્ય છે.

ત્રીજું — ‘સ્વલ્પમપ્યસ્ય ધર્મસ્ય ત્રાયતે મહતો ભયાત્’ — આ ધર્મનું થોડુંક પાલન પણ મહાન ભયમાંથી બચાવે છે. આચાર્ય શંકર અનુસાર ‘મહાન ભય’ છે જન્મ-મૃત્યુના સંસારનો ભય. થોડીક નિષ્કામ ભાવના પણ વ્યક્તિને એ દિશામાં લઈ જાય છે જ્યાં અંતે મુક્તિ છે.

આ શ્લોક દરેક એવી વ્યક્તિ માટે આશાનો સંદેશ છે જે વિચારે છે કે આધ્યાત્મિક જીવન બહુ કઠિન છે. તમારે પૂર્ણ થઈને શરૂઆત કરવાની નથી; શરૂઆત કરીને જ તમે પૂર્ણતા તરફ આગળ વધો છો. દરેક નાનું નિઃસ્વાર્થ કર્મ એક બીજ છે જે સમય આવ્યે ફળ આપશે.

સંદર્ભ

2.39માં શ્રીકૃષ્ણે યોગબુદ્ધિનો ઉપદેશ આપવાની ઘોષણા કરી. અહીં તેઓ જણાવે છે કે આ માર્ગમાં કોઈ પ્રયત્ન વ્યર્થ જતો નથી. આગલા શ્લોક (2.41)માં તેઓ જણાવે છે કે આ માર્ગમાં બુદ્ધિ એકનિષ્ઠ હોય છે.

જીવન-બોધ

આધ્યાત્મિક માર્ગ પર દરેક નાનું પગલું મૂલ્યવાન છે. પૂર્ણ થવાની રાહ ન જુઓ; આજથી થોડુંક નિઃસ્વાર્થ કર્મ શરૂ કરો — તે ક્યારેય વ્યર્થ નહીં જાય.

મુખ્ય શબ્દો

અભિક્રમ: આરંભ, પ્રયત્ન
પ્રત્યવાય: વિપરીત ફળ, દોષ કે હાનિ
મહદ્ ભય: મહાન ભય — જન્મ-મૃત્યુના સંસારનો ભય