શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 65

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate .
prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate ॥

અર્થ

એ પ્રસાદ (અંતઃકરણની નિર્મળતા) પ્રાપ્ત થતાં તેનાં બધાં દુઃખોનો નાશ થાય છે; કારણ કે પ્રસન્નચિત્ત પુરુષની બુદ્ધિ જલદી જ બધી બાજુથી હટીને (પરમાત્મામાં) સારી રીતે સ્થિર થઈ જાય છે.

શબ્દાર્થ

प्रसादे – પ્રસાદ (નિર્મળતા) થતાં
सर्वदुःखानाम् – બધાં દુઃખોનો
हानिः – નાશ, અંત
अस्य – આનો (સાધકનો)
उपजायते – થાય છે
प्रसन्नचेतसः – પ્રસન્ન (નિર્મળ) ચિત્તવાળાની
हि – કારણ કે
आशु – જલદી જ
बुद्धिः – બુદ્ધિ
पर्यवतिष्ठते – બધી બાજુથી સારી રીતે સ્થિર થઈ જાય છે

અન્વય

प्रसादे (सति) अस्य सर्वदुःखानां हानिः उपजायते; हि प्रसन्नचेतसः बुद्धिः आशु पर्यवतिष्ठते ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં બતાવ્યું કે રાગ-દ્વેષથી મુક્ત થઈને વિષયોમાં વિચરનાર ‘પ્રસાદ’ પામે છે. હવે શ્રીકૃષ્ણ આ પ્રસાદનાં બે મહાન ફળ બતાવે છે — પહેલું, બધાં દુઃખોનો અંત; બીજું, બુદ્ધિની જલદી અને સંપૂર્ણ સ્થિરતા. આ શ્લોક પતનની સીડી (2.62–63)થી બરાબર ઊલટો, ઉત્થાનની સીડીનું શિખર બતાવે છે.

પહેલું ફળ — ‘સર્વદુઃખાનાં હાનિઃ’ — બધાં દુઃખોનો નાશ. આ ઘણું મોટું વચન છે. ધ્યાન આપો, શ્રીકૃષ્ણ એમ નથી કહેતા કે પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓ આવતી બંધ થઈ જશે. શરીરમાં રોગ આવી શકે, સંસારમાં નુકસાન થઈ શકે. પરંતુ દુઃખનું સાચું સ્થાન મન છે, પરિસ્થિતિ નહીં. જ્યારે મન નિર્મળ અને રાગ-દ્વેષથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે પરિસ્થિતિઓ તેને ઘાયલ કરી શકતી નથી. જેમ સ્વચ્છ આકાશમાં ધૂળ ઊડે તો છે, પણ આકાશ મેલું થતું નથી. આચાર્ય શંકર કહે છે કે અહીં ‘દુઃખ’થી આધ્યાત્મિક વગેરે ત્રણેય પ્રકારનાં દુઃખો અભિપ્રેત છે.

બીજું ફળ — ‘પ્રસન્નચેતસો હ્યાશુ બુદ્ધિઃ પર્યવતિષ્ઠતે’ — પ્રસન્નચિત્તની બુદ્ધિ જલદી સ્થિર થાય છે. ‘પરિ+અવ+તિષ્ઠતે’ — બધી બાજુથી હટીને, સારી રીતે, સંપૂર્ણપણે સ્થિત થવું. આચાર્ય શંકર તેનો અર્થ કરે છે — બુદ્ધિ આકાશની જેમ બધી બાજુથી અચળ થઈને આત્મસ્વરૂપમાં જ સ્થિત થઈ જાય છે. અને ‘આશુ’ — જલદી જ. નિર્મળ મનમાં બુદ્ધિને સ્થિર થતાં વાર લાગતી નથી, જેમ શાંત પાણીમાં ચંદ્રનું પ્રતિબિંબ તરત સ્પષ્ટ દેખાવા લાગે છે.

અહીં કારણ-કાર્યનું એક સુંદર ચક્ર દેખાય છે: ઇન્દ્રિયસંયમથી પ્રસાદ, પ્રસાદથી દુઃખનાશ અને બુદ્ધિની સ્થિરતા, અને સ્થિર બુદ્ધિથી વધુ ઊંડો સંયમ. જેમ પતનની સીડીમાં એક દોષ બીજા દોષને જન્મ આપતો હતો, તેમ ઉત્થાનની સીડીમાં એક ગુણ બીજા ગુણને પુષ્ટ કરે છે.

જીવનમાં આનો અર્થ એ છે કે સ્પષ્ટ વિચાર અને સારા નિર્ણય માટે પહેલાં મન શાંત હોવું જરૂરી છે. ઉત્તેજિત, ચિંતિત કે હતાશ મનથી લીધેલો નિર્ણય મોટે ભાગે ખોટો હોય છે. જ્યારે આપણે પોતાની અંદર નિર્મળતા લાવીએ છીએ, ત્યારે ઉકેલો આપોઆપ સ્પષ્ટ દેખાવા લાગે છે.

સંદર્ભ

2.64માં બતાવ્યું કે વશ કરેલી ઇન્દ્રિયો વડે વિચરનાર પ્રસાદ પામે છે. આ શ્લોક એ પ્રસાદનાં ફળ — દુઃખનાશ અને બુદ્ધિની સ્થિરતા — નું વર્ણન કરે છે. આગલા શ્લોક (2.66)માં શ્રીકૃષ્ણ તેની ઊલટી બાજુ બતાવે છે — અયુક્ત (અસંયમી)ને ન બુદ્ધિ મળે છે, ન શાંતિ, ન સુખ.

જીવન-બોધ

દુઃખનું મૂળ સ્થાન પરિસ્થિતિ નહીં, મન છે. પહેલાં મનને નિર્મળ અને શાંત કરો; શાંત મનમાં બુદ્ધિ આપોઆપ સ્પષ્ટ થાય છે અને સાચા નિર્ણયો સહજ રીતે આવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રસાદ: ચિત્તની નિર્મળતા અને શાંત પ્રસન્નતા
પ્રસન્નચેતા: જેનું ચિત્ત નિર્મળ અને પ્રસન્ન છે
પર્યવસ્થાન: બુદ્ધિનું બધી બાજુથી હટીને સંપૂર્ણ સ્થિર થવું