શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 4

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

arjuna uvāca .
kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana .
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana ॥

અર્થ

અર્જુને કહ્યું — હે મધુસૂદન! હે શત્રુઓનો સંહાર કરનાર! હું યુદ્ધભૂમિમાં પિતામહ ભીષ્મ અને ગુરુ દ્રોણાચાર્ય સામે બાણોથી કેવી રીતે લડીશ? તેઓ બંને તો મારા માટે પૂજનીય છે.

શબ્દાર્થ

कथम् – કેવી રીતે
भीष्मम् – પિતામહ ભીષ્મને
अहम् – હું
सङ्ख्ये – યુદ્ધમાં
द्रोणम् – આચાર્ય દ્રોણને
च – અને
मधुसूदन – હે મધુસૂદન
इषुभिः – બાણોથી
प्रतियोत्स्यामि – સામનો કરીશ, લડીશ
पूजार्हौ – બંને પૂજાને યોગ્ય
अरिसूदन – હે શત્રુઓના સંહારક

અન્વય

अर्जुनः उवाच — मधुसूदन, अरिसूदन, अहं सङ्ख्ये पूजार्हौ भीष्मं द्रोणं च इषुभिः कथं प्रतियोत्स्यामि ?

સમજૂતી

શ્રીકૃષ્ણનો ઠપકો સાંભળીને અર્જુન પોતાની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરે છે. તે કહે છે કે તેનો સંકોચ કાયરતા નથી, પણ નૈતિક સંકટ છે. સામે ઊભા છે પિતામહ ભીષ્મ, જેમના ખોળામાં તે રમ્યો હતો, અને આચાર્ય દ્રોણ, જેમણે તેને ધનુર્વિદ્યા શીખવી હતી. આ બંને ‘પૂજાર્હ’ — પૂજાને યોગ્ય — છે. જેમના ચરણોમાં ફૂલ ચઢાવવાં જોઈએ, તેમના પર બાણ કેવી રીતે ચલાવું?

આ શ્લોકમાં એક સુંદર કટાક્ષ છુપાયેલો છે. અર્જુન શ્રીકૃષ્ણને ‘મધુસૂદન’ અને ‘અરિસૂદન’ કહે છે — મધુ દૈત્યનો અને શત્રુઓનો સંહાર કરનાર. જાણે તે કહેતો હોય — આપે તો શત્રુઓને માર્યા, પણ આ મારા શત્રુ નથી, મારા પૂજ્ય છે. મધુસૂદન સરસ્વતી જેવા ટીકાકારો આમાં અર્જુનનો આ ભાવ જુએ છે કે તે શત્રુ અને ગુરુ વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરવા માગે છે.

અર્જુનની દલીલ સામાન્ય નૈતિકતાની દૃષ્ટિએ યોગ્ય લાગે છે. વડીલોનું સન્માન ભારતીય સંસ્કૃતિનું મૂલ્ય છે. પરંતુ અહીં તે એક મોટી વાત ભૂલી રહ્યો છે — ભીષ્મ અને દ્રોણે અધર્મના પક્ષે શસ્ત્ર ઉપાડ્યાં છે. જ્યારે પૂજ્ય વ્યક્તિ પણ અન્યાયના રક્ષક બની જાય, ત્યારે અંગત સંબંધોથી ઉપર ધર્મનું સ્થાન હોય છે.

આ શ્લોક માનવ મનના એ દ્વંદ્વને દર્શાવે છે જ્યાં બે સારાં મૂલ્યો — ગુરુભક્તિ અને કર્તવ્ય — એકબીજા સાથે ટકરાય છે. આવી ક્ષણોમાં માત્ર ભાવના નહીં, ઊંડો વિવેક જ સાચો માર્ગ બતાવી શકે છે, અને એ જ વિવેક આપવા માટે ગીતાનો ઉપદેશ આગળ વધે છે.

સંદર્ભ

2.3માં શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને કાયરતા છોડવા કહ્યું. તેના જવાબમાં અર્જુન અહીં પોતાની નૈતિક દ્વિધા રજૂ કરે છે. આગલા શ્લોક (2.5)માં તે કહે છે કે ગુરુઓને મારીને રાજ્ય ભોગવવા કરતાં ભિક્ષા માગીને જીવવું સારું.

જીવન-બોધ

સન્માન અને કર્તવ્ય બંને મહત્વનાં છે, પણ જ્યારે કોઈ આદરણીય વ્યક્તિ પણ અન્યાયનો સાથ આપે, ત્યારે ધર્મને પ્રાથમિકતા આપવી પડે છે. અંગત લાગણીઓને સિદ્ધાંતોથી ઉપર ન રાખો.

મુખ્ય શબ્દો

પૂજાર્હ: પૂજા અને સન્માનને યોગ્ય
અરિસૂદન: શત્રુઓનો સંહાર કરનાર — શ્રીકૃષ્ણ
સંખ્ય: યુદ્ધ, સંગ્રામ