શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 69

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī .
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ ॥

અર્થ

જે બધાં પ્રાણીઓ માટે રાત છે, તેમાં સંયમી પુરુષ જાગે છે; અને જેમાં બધાં પ્રાણીઓ જાગે છે, તે તત્ત્વને જોનાર મુનિ માટે રાત છે.

શબ્દાર્થ

या – જે
निशा – રાત્રિ
सर्वभूतानाम् – બધાં પ્રાણીઓ માટે
तस्याम् – તેમાં
जागर्ति – જાગે છે
संयमी – સંયમી પુરુષ, જેણે ઇન્દ્રિયોને વશ કરી છે
यस्याम् – જેમાં
जाग्रति – જાગે છે
भूतानि – પ્રાણીઓ
सा – તે
निशा – રાત્રિ
पश्यतः – (સત્યને) જોનાર
मुनेः – મુનિ માટે

અન્વય

सर्वभूतानां या निशा, तस्यां संयमी जागर्ति; यस्यां भूतानि जाग्रति, सा पश्यतः मुनेः निशा ।

સમજૂતી

ઇન્દ્રિયસંયમની ચર્ચા પૂરી કરીને શ્રીકૃષ્ણ હવે એક અદ્ભુત, રહસ્યમય વિરોધાભાસ દ્વારા બતાવે છે કે સ્થિતપ્રજ્ઞની દૃષ્ટિ અને સામાન્ય સંસારીની દૃષ્ટિમાં કેટલો મૂળભૂત તફાવત છે. આ શ્લોક ગીતાના સૌથી ગૂઢ અને સુંદર શ્લોકોમાં ગણાય છે. ઉપરથી તે કોયડા જેવો લાગે છે — એક જ સમયે કોઈ ઊંઘે છે અને કોઈ જાગે છે, જે એક માટે દિવસ છે તે બીજા માટે રાત છે.

પહેલાં એ સમજીએ કે અહીં ‘રાત’ અને ‘દિવસ’ ભૌતિક નહીં, આંતરિક અવસ્થાઓ છે. ‘રાત’નો અર્થ છે એ ક્ષેત્ર જેના પ્રત્યે કોઈ અંધ છે, જેમાં તેની ચેતના સૂતેલી છે. ‘જાગવું’નો અર્થ છે જેના પ્રત્યે કોઈ સજાગ છે, જેમાં તેની રુચિ અને દૃષ્ટિ સક્રિય છે. પરંપરાગત ટીકાકારો એક સુંદર ઉદાહરણ આપે છે — ઘુવડ માટે દિવસ રાત જેવો છે, કારણ કે તેને દિવસે દેખાતું નથી; અને જે રાત બીજાઓ માટે અંધકાર છે, તેમાં ઘુવડ સારી રીતે જુએ છે. એક જ સમય, પણ બે સાવ જુદા અનુભવો.

‘યા નિશા સર્વભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી’ — બધાં પ્રાણીઓ માટે જે રાત છે, તેમાં સંયમી જાગે છે. એ ‘રાત’ શું છે? આચાર્ય શંકર કહે છે — પરમાર્થ તત્ત્વ, આત્મા. સામાન્ય માણસ આત્મા, ઈશ્વર, શાશ્વત સત્ય પ્રત્યે સંપૂર્ણપણે સૂતેલો છે. એ વિષયો તેના માટે અંધકાર છે, તેમાં તેને કોઈ રુચિ નથી, તેને તેનો કોઈ અનુભવ નથી. પણ સંયમી બરાબર તેમાં જ જાગેલો છે — આત્મતત્ત્વ તેના માટે દિવસના પ્રકાશ જેવું સ્પષ્ટ છે. રામાનુજાચાર્ય પણ કહે છે કે આત્મસ્વરૂપનું જ્ઞાન, જેના પ્રત્યે સૌની બુદ્ધિ અંધકારમાં છે, તે સંયમી માટે પ્રકાશમાન છે.

‘યસ્યાં જાગ્રતિ ભૂતાનિ સા નિશા પશ્યતો મુનેઃ’ — જેમાં બધાં પ્રાણીઓ જાગે છે, તે જોનાર મુનિ માટે રાત છે. સામાન્ય લોકો શેમાં જાગેલા છે? ધન, પદ, ભોગ, માન-અપમાન, લાભ-નુકસાન — આ માટે જ તેઓ રાત-દિવસ સજાગ અને વ્યાકુળ રહે છે. આ જ તેમનો ‘દિવસ’ છે. પણ મુનિ માટે આ બધું ‘રાત’ છે — આ વિષયોનું આકર્ષણ તેના માટે એવી રીતે સમાપ્ત થયું છે જેમ જાગેલા માણસ માટે સ્વપ્નની વસ્તુઓ. તે તેમને જુએ છે, પણ તેમાં તેની ચેતના ગૂંચવાતી નથી. ધ્યાન આપો — ‘પશ્યતઃ’ — મુનિ ‘જોનાર’ છે. તેનું ન જાગવું અજ્ઞાનથી નથી, પણ સત્યને જોઈ લેવાથી છે. જેણે સૂરજ જોયો છે, તેને દીવાની જ્યોતનું આકર્ષણ રહેતું નથી.

આચાર્ય શંકર આ શ્લોકમાંથી એક બીજો નિષ્કર્ષ કાઢે છે: જે માણસ આત્મતત્ત્વમાં જાગેલો છે, તેના માટે ભેદદૃષ્ટિ પર આધારિત સકામ કર્મો સ્વાભાવિક રીતે છૂટી જાય છે; તેથી જ્ઞાનનિષ્ઠા સંન્યાસ સાથે જોડાયેલી છે. અન્ય આચાર્યો, વિશેષ કરીને કર્મયોગની દૃષ્ટિએ, માને છે કે જ્ઞાની કર્મ કરતો રહે છે, પણ હવે કર્મ તેને બાંધતું નથી કારણ કે તેની દૃષ્ટિ બદલાઈ ગઈ છે.

આ શ્લોકમાં એક ખૂબ વ્યવહારુ સંદેશ છે. સમાજ જે વસ્તુઓને અત્યંત મહત્ત્વની માને છે, તે ખરેખર મહત્ત્વની હોય એ જરૂરી નથી; અને જેને તે અવગણે છે — આત્મચિંતન, સત્ય, કરુણા — તે જ જીવનનો સાચો પ્રકાશ હોઈ શકે. સ્થિતપ્રજ્ઞ ભીડના માપદંડથી નહીં, સત્યના માપદંડથી જીવે છે. તેથી જ તે ક્યારેક સંસારને વિચિત્ર લાગે છે — પણ ખરેખર તે જ જાગેલો છે.

સંદર્ભ

2.68માં ઇન્દ્રિયસંયમનો નિષ્કર્ષ આપ્યો કે જેની ઇન્દ્રિયો વશમાં છે, તેની પ્રજ્ઞા સ્થિર છે. આ શ્લોક બતાવે છે કે આવા સંયમીની દૃષ્ટિ સંસારીથી કેટલી જુદી હોય છે — રાત અને દિવસનો વિરોધાભાસ. આગલા શ્લોક (2.70)માં શ્રીકૃષ્ણ સમુદ્રની ઉપમાથી તેની અચળ શાંતિનું વર્ણન કરે છે.

જીવન-બોધ

ભીડ જેના પ્રત્યે જાગે છે, તેને જ જીવનનું સત્ય ન માની લો. રોજ થોડો સમય એ ‘રાત’માં જાગવાનો અભ્યાસ કરો જેમાં સંસાર સૂતો છે — આત્મચિંતન, પ્રાર્થના અને સત્યનું મનન.

મુખ્ય શબ્દો

નિશા: રાત્રિ — અહીં એ ક્ષેત્ર જેના પ્રત્યે ચેતના સૂતેલી છે
સંયમી: જેણે ઇન્દ્રિયો અને મનને વશ કર્યાં છે
પશ્યન્ મુનિ: તત્ત્વને સાક્ષાત્ જોનાર મનનશીલ જ્ઞાની
જાગરણ: કોઈ વિષય પ્રત્યે સજાગ અને સક્રિય ચેતના