શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 64

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

रागद्वेषविमुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । (or वियुक्तैस्तु)
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

rāgadveṣavimuktaistu viṣayānindriyaiścaran .
orviyuktaistu ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati ॥

અર્થ

પરંતુ જેણે પોતાના અંતઃકરણને વશ કર્યું છે, તે રાગ-દ્વેષથી રહિત અને પોતાના વશમાં રાખેલી ઇન્દ્રિયો વડે વિષયોમાં વિચરતો હોવા છતાં પ્રસાદ (નિર્મળ શાંતિ) પામે છે.

શબ્દાર્થ

रागद्वेषवियुक्तैः – રાગ (આકર્ષણ) અને દ્વેષ (અણગમો)થી મુક્ત
तु – પરંતુ
विषयान् – વિષયોમાં
इन्द्रियैः – ઇન્દ્રિયો વડે
चरन् – વિચરતો, વ્યવહાર કરતો
आत्मवश्यैः – પોતાના વશમાં રાખેલી
विधेयात्मा – જેનું મન (અંતઃકરણ) તેને અધીન છે
प्रसादम् – પ્રસન્નતા, નિર્મળતા, શાંતિ
अधिगच्छति – પ્રાપ્ત કરે છે

અન્વય

तु विधेयात्मा रागद्वेषवियुक्तैः आत्मवश्यैः इन्द्रियैः विषयान् चरन् प्रसादम् अधिगच्छति ।

સમજૂતી

‘તુ’ — પરંતુ — આ એક નાનકડા શબ્દથી શ્રીકૃષ્ણ દિશા બદલી નાખે છે. પાછલા બે શ્લોકોમાં પતનની સીડી બતાવી હતી; હવે ઉત્થાનનો માર્ગ બતાવાય છે. પરંપરાગત ટીકાકારો અહીંથી અર્જુનના છેલ્લા પ્રશ્ન ‘વ્રજેત કિમ્’ — તે કેવી રીતે ચાલે છે, સંસારમાં કેવી રીતે વ્યવહાર કરે છે — નો ઉત્તર શરૂ થયેલો માને છે.

આ શ્લોકમાં એક અત્યંત મહત્ત્વની વાત છે — ‘વિષયાનિન્દ્રિયૈશ્ચરન્’ — ઇન્દ્રિયો વડે વિષયોમાં વિચરતો. એટલે કે સ્થિતપ્રજ્ઞ વિષયોથી ભાગીને ગુફામાં બેસી જતો નથી. તે જુએ છે, સાંભળે છે, ખાય છે, બોલે છે, કામ કરે છે — સંસારમાં પૂરેપૂરો ભાગ લે છે. 2.58માં કાચબાની જેમ ઇન્દ્રિયોને સંકેલવાની વાત કહી હતી; અહીં સ્પષ્ટ થાય છે કે એ સંકેલવું જીવનથી પલાયન ન હતું. જરૂર પડે ત્યારે ઇન્દ્રિયો બહાર આવે છે, પણ હવે તે માલિકને અધીન છે.

ફરક બે વિશેષણોમાં છે. પહેલું — ‘રાગદ્વેષવિયુક્તૈઃ’ — ઇન્દ્રિયો રાગ અને દ્વેષથી મુક્ત છે. સામાન્ય માણસની ઇન્દ્રિયો દરેક વિષય પર ‘ગમ્યું — હજી જોઈએ’ કે ‘ન ગમ્યું — દૂર કરો’ એવી પ્રતિક્રિયા આપે છે. આ પ્રતિક્રિયા જ બંધન છે. સ્થિતપ્રજ્ઞ વિષયોનો અનુભવ તો કરે છે, પણ તેમના પર આવા સિક્કા મારતો નથી. બીજું — ‘આત્મવશ્યૈઃ’ — ઇન્દ્રિયો પોતાના વશમાં છે. તે તેને ચલાવતી નથી, તે તેમને ચલાવે છે.

અને આવો માણસ ‘વિધેયાત્મા’ છે — જેનું મન તેની આજ્ઞા માને છે. તેનું ફળ છે ‘પ્રસાદ’. પ્રસાદનો અર્થ છે નિર્મળતા — જેમ ડહોળું પાણી સ્થિર થતાં ચોખ્ખું થઈ જાય છે. આચાર્ય શંકર તેને ‘સ્વાસ્થ્ય’ — પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત થવું — કહે છે. આ કોઈ ઉત્તેજનાવાળું સુખ નથી, પણ ઊંડી, શાંત, ઉજળી પ્રસન્નતા છે.

આ શ્લોક ગૃહસ્થ અને કર્મયોગી માટે વિશેષ આશાનો સંદેશ છે. મુક્તિ માટે સંસાર છોડવો અનિવાર્ય નથી; સંસારમાં રહીને રાગ-દ્વેષ છોડવા અનિવાર્ય છે. ભોજન કરો, પણ સ્વાદના ગુલામ ન બનો; કામ કરો, પણ પરિણામના ગુલામ ન બનો. આ જ વિષયોમાં વિચરતાં પણ મુક્ત રહેવાની કળા છે.

સંદર્ભ

2.62–63માં વિષયચિંતનથી પતનની સીડી બતાવી. આ શ્લોક તેનો ઊલટો માર્ગ દર્શાવે છે — રાગ-દ્વેષથી મુક્ત, વશ કરેલી ઇન્દ્રિયો વડે વિષયોમાં વિચરનાર પ્રસાદ પામે છે. આગલા શ્લોક (2.65)માં શ્રીકૃષ્ણ આ પ્રસાદનું ફળ બતાવે છે — બધાં દુઃખોનો નાશ અને બુદ્ધિની સ્થિરતા.

જીવન-બોધ

સંસારથી ભાગવાની જરૂર નથી; તેમાં રહીને ગમા-અણગમાની ગુલામી છોડો. જે પોતાના મન અને ઇન્દ્રિયોનો માલિક છે, તેના માટે સાધારણ દિનચર્યા પણ શાંતિનો સ્રોત બની જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

રાગ-દ્વેષ: આકર્ષણ અને અણગમો, ગમો અને અણગમો
વિધેયાત્મા: જેનું મન તેની આજ્ઞામાં છે
પ્રસાદ: અંતઃકરણની નિર્મળતા અને શાંત પ્રસન્નતા