શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 49

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjaya .
buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ ॥

અર્થ

હે ધનંજય! બુદ્ધિયોગ (સમત્વબુદ્ધિ)ની તુલનામાં સકામ કર્મ અત્યંત નીચી કક્ષાનું છે. તેથી તું આ સમબુદ્ધિનું જ શરણ લે; ફળની ઇચ્છાથી કર્મ કરનારા દીન (કૃપણ) છે.

શબ્દાર્થ

दूरेण – ઘણું દૂર, અત્યંત
हि – ખરેખર
अवरम् – નીચું, તુચ્છ
कर्म – (સકામ) કર્મ
बुद्धियोगात् – બુદ્ધિયોગની અપેક્ષાએ
धनञ्जय – હે ધનંજય
बुद्धौ – સમબુદ્ધિમાં
शरणम् – આશ્રય, શરણ
अन्विच्छ – શોધ, ગ્રહણ કર
कृपणाः – દીન, દયનીય
फलहेतवः – ફળની ઇચ્છાથી કર્મ કરનારા

અન્વય

धनञ्जय, बुद्धियोगात् कर्म दूरेण हि अवरम् । (त्वं) बुद्धौ शरणम् अन्विच्छ; फलहेतवः कृपणाः (भवन्ति) ।

સમજૂતી

સમત્વને યોગ કહ્યા પછી શ્રીકૃષ્ણ હવે સરખામણી કરે છે. એક તરફ છે ‘કર્મ’ — એટલે કે ફળની કામનાથી કરેલું કર્મ; બીજી તરફ છે ‘બુદ્ધિયોગ’ — સમત્વબુદ્ધિથી, ફળની આસક્તિ વિના કરેલું કર્મ. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે પહેલું બીજા કરતાં ‘દૂરેણ અવરમ્’ — ઘણું નીચું છે.

અહીં ‘કર્મ’ અને ‘બુદ્ધિયોગ’માં તફાવત બાહ્ય કર્મમાં નહીં, આંતરિક દૃષ્ટિમાં છે. બે વ્યક્તિ એક જ કાર્ય કરી શકે — એક માત્ર લાભ માટે, બીજી કર્તવ્ય અને સમર્પણના ભાવથી. બહારથી બંનેનાં કર્મો સમાન દેખાય છે, પણ અંદરથી તે બિલકુલ ભિન્ન છે. પહેલું બાંધે છે, બીજું મુક્ત કરે છે.

‘બુદ્ધૌ શરણમન્વિચ્છ’ — બુદ્ધિમાં શરણ શોધ. શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે કે તારો આશ્રય ફળને નહીં, પણ આ સમબુદ્ધિને બનાવ. જ્યારે પરિસ્થિતિઓ ડગમગે છે, ત્યારે જે ફળ પર ટકેલો છે તે પણ ડગમગે છે; પરંતુ જે સમબુદ્ધિમાં ટકેલો છે, તે સ્થિર રહે છે.

‘કૃપણાઃ ફલહેતવઃ’ — ફળ માટે કર્મ કરનારા કૃપણ છે. ‘કૃપણ’ શબ્દ 2.7માં અર્જુને પોતાના માટે વાપર્યો હતો (કાર્પણ્યદોષ). આચાર્ય શંકર બૃહદારણ્યક ઉપનિષદનો ઉલ્લેખ કરીને જણાવે છે કે કૃપણ તે છે જે અક્ષર (પરમ સત્ય)ને જાણ્યા વિના સંસારમાંથી ચાલ્યો જાય. ફળ પાછળ દોડનાર વ્યક્તિ સદા અભાવ અને અસુરક્ષામાં જીવે છે — તેની પ્રસન્નતા બાહ્ય પરિણામોની બંધક હોય છે. આ જ તેની દીનતા છે.

આ શ્લોક આપણને આપણાં કર્મો પાછળની પ્રેરણાને પરખવાનું આહ્વાન કરે છે. જ્યારે આપણે કર્મને સેવા અને અર્પણનો ભાવ આપીએ છીએ, ત્યારે એ જ કર્મ મહાન બની જાય છે.

સંદર્ભ

2.48માં શ્રીકૃષ્ણે સમત્વને યોગ કહ્યો. અહીં તેઓ સકામ કર્મને બુદ્ધિયોગથી ઘણું નીચું કહીને સમબુદ્ધિનું શરણ લેવા કહે છે. આગલા શ્લોક (2.50)માં તેઓ જણાવે છે કે બુદ્ધિયુક્ત પુરુષ પુણ્ય અને પાપ બંનેથી મુક્ત થાય છે, અને યોગ કર્મોમાં કુશળતા છે.

જીવન-બોધ

કર્મનું મૂલ્ય તેના બાહ્ય સ્વરૂપથી નહીં, તેની પાછળની ભાવનાથી નક્કી થાય છે. તમારી પ્રસન્નતાને પરિણામોની બંધક ન બનાવો; તમારો આશ્રય સંતુલિત, વિવેકપૂર્ણ દૃષ્ટિને બનાવો.

મુખ્ય શબ્દો

બુદ્ધિયોગ: સમત્વબુદ્ધિથી યુક્ત કર્મ, નિષ્કામ કર્મયોગ
કૃપણ: દીન, દયનીય; જે પરમ સત્યને જાણતો નથી
ફલહેતુ: ફળની ઇચ્છાથી કર્મ કરનાર