શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 50

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte .
tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam ॥

અર્થ

સમબુદ્ધિથી યુક્ત પુરુષ આ જ જીવનમાં પુણ્ય અને પાપ — બંનેથી મુક્ત થઈ જાય છે. માટે તું યોગમાં લાગી જા; કર્મોમાં કુશળતા એ જ યોગ છે.

શબ્દાર્થ

बुद्धियुक्तः – સમબુદ્ધિથી યુક્ત
जहाति – છોડી દે છે, મુક્ત થાય છે
इह – આ જ લોકમાં, આ જ જીવનમાં
उभे – બંને
सुकृत-दुष्कृते – પુણ્ય અને પાપ
तस्मात् – માટે
योगाय – યોગ માટે
युज्यस्व – લાગી જા, જોડાઈ જા
योगः – યોગ
कर्मसु – કર્મોમાં
कौशलम् – કુશળતા, દક્ષતા

અન્વય

बुद्धियुक्तः इह उभे सुकृतदुष्कृते जहाति । तस्मात् योगाय युज्यस्व; योगः कर्मसु कौशलम् ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાના બે અત્યંત મહત્વના વિચારો રજૂ કરે છે. પહેલો — સમબુદ્ધિવાળો માણસ પુણ્ય અને પાપ, બંનેથી મુક્ત થઈ જાય છે. બીજો — ‘યોગઃ કર્મસુ કૌશલમ્’ — કર્મોમાં કુશળતા એ જ યોગ છે. આ બીજું વાક્ય ગીતાની સૌથી પ્રસિદ્ધ વ્યાખ્યાઓમાંનું એક છે.

પહેલા ભાગ પર વિચાર કરીએ. સામાન્ય રીતે આપણે વિચારીએ છીએ કે પાપ ખરાબ છે અને પુણ્ય સારું. પરંતુ મોક્ષની દૃષ્ટિએ બંને બંધન છે — પાપ લોખંડની બેડી છે, પુણ્ય સોનાની બેડી. પુણ્યનું ફળ ભોગવવા માટે પણ જન્મ લેવો પડે છે. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે સમબુદ્ધિવાળો માણસ કર્મ કરતાં પણ આ બેવડા બંધનથી મુક્ત રહે છે, કારણ કે તેના કર્મમાં ‘હું કર્તા છું’ અને ‘મારે ફળ જોઈએ’ — એ ભાવ રહેતો નથી. આચાર્ય શંકર અનુસાર બુદ્ધિયોગથી ચિત્તશુદ્ધિ થાય છે, જેનાથી જ્ઞાન ઉદય પામે છે અને જ્ઞાન પુણ્ય-પાપ બંનેને ભસ્મ કરી દે છે.

હવે ‘યોગઃ કર્મસુ કૌશલમ્’ પર વિચાર કરીએ. ‘કૌશલ’નો અર્થ છે નિપુણતા, દક્ષતા. પરંતુ અહીં તેનો અર્થ માત્ર તકનીકી દક્ષતા નથી. આચાર્ય શંકર તેની ખૂબ સુંદર વ્યાખ્યા કરે છે: કર્મ તો સ્વભાવથી બંધનકારી છે, પરંતુ સમબુદ્ધિ દ્વારા એ જ કર્મ મુક્તિનું સાધન બની જાય છે — આ જ ‘કૌશલ’ છે. એટલે કે કર્મને એવી કુશળતાથી કરવું કે તે બાંધે નહીં. આ એવું છે જેમ કોઈ કુશળ વૈદ્ય ઝેરને પણ ઔષધ બનાવી દે.

આ વ્યાખ્યાનું એક વ્યવહારુ પાસું પણ છે. જે માણસ ફળની ચિંતાથી મુક્ત થઈને, પૂરી એકાગ્રતા અને સમર્પણથી કર્મ કરે છે, તેનું કર્મ સ્વાભાવિક રીતે ઉત્કૃષ્ટ હોય છે. ચિંતા, ભય અને લોભ મનને વિખેરી નાખે છે; સમત્વ મનને એકાગ્ર કરે છે. તેથી યોગીનું કર્મ સૌથી કુશળ કર્મ હોય છે.

‘તસ્માદ્યોગાય યુજ્યસ્વ’ — માટે યોગમાં લાગી જા. આજના સ્પર્ધાત્મક યુગમાં આ શ્લોક એક સંતુલિત દૃષ્ટિ આપે છે: ઉત્કૃષ્ટતાથી કર્મ કરો, પરંતુ આસક્તિ અને તણાવથી મુક્ત રહીને. આ જ સાચી નિપુણતા અને સાચી સ્વતંત્રતા છે.

સંદર્ભ

2.49માં શ્રીકૃષ્ણે સકામ કર્મને બુદ્ધિયોગથી નીચું કહ્યું. અહીં તેઓ બુદ્ધિયોગનું ફળ — પુણ્ય-પાપથી મુક્તિ — બતાવે છે અને યોગને કર્મોમાં કુશળતા કહે છે. આગલા શ્લોક (2.51)માં તેઓ જણાવે છે કે આવા જ્ઞાનીઓ જન્મબંધનમાંથી મુક્ત થઈને નિર્દોષ પદને પામે છે.

જીવન-બોધ

તમારું કર્મ ઉત્કૃષ્ટતાથી કરો, પણ તેને આસક્તિ અને ચિંતાથી મુક્ત રાખો — આ જ સાચી કુશળતા છે. જે કર્મ સમબુદ્ધિથી થાય છે, તે બાંધતું નથી, પણ મુક્ત કરે છે.

મુખ્ય શબ્દો

સુકૃત-દુષ્કૃત: પુણ્ય અને પાપ
કૌશલ: કુશળતા; કર્મને એ રીતે કરવું કે તે બાંધે નહીં
બુદ્ધિયુક્ત: સમબુદ્ધિથી યુક્ત વ્યક્તિ