શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 43

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām .
kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati ॥

અર્થ

તેઓ કામનાઓથી ભરેલા મનવાળા અને સ્વર્ગને જ પરમ લક્ષ્ય માનનારા લોકો એવી વાણી બોલે છે જે ભોગ અને ઐશ્વર્યની પ્રાપ્તિ માટે અનેક પ્રકારની ક્રિયાઓનું વર્ણન કરે છે અને જે જન્મરૂપી કર્મફળ આપનારી છે.

શબ્દાર્થ

कामात्मानः – કામનાઓથી ભરેલા મનવાળા
स्वर्गपराः – સ્વર્ગને જ સર્વોચ્ચ માનનારા
जन्मकर्मफलप्रदाम् – જન્મરૂપી કર્મફળ આપનારી
क्रियाविशेषबहुलाम् – અનેક વિશેષ ક્રિયાઓ (અનુષ્ઠાનો)થી ભરેલી
भोगैश्वर्यगतिम् – ભોગ અને ઐશ્વર્યની પ્રાપ્તિ
प्रति – તરફ, માટે

અન્વય

(ते) कामात्मानः स्वर्गपराः (च सन्तः) जन्मकर्मफलप्रदां भोगैश्वर्यगतिं प्रति क्रियाविशेषबहुलां (वाचं प्रवदन्ति) ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકનું વર્ણન આગળ વધારતાં શ્રીકૃષ્ણ આ લોકોના મનનું ચિત્ર દોરે છે. તેઓ ‘કામાત્માનઃ’ છે — જેમનું આખું અસ્તિત્વ જ કામનાઓથી બનેલું છે. અને તેઓ ‘સ્વર્ગપરાઃ’ છે — જેમના માટે સ્વર્ગ જ સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય છે.

તેમની વાણી ‘ક્રિયાવિશેષબહુલા’ છે — અનેક પ્રકારનાં અનુષ્ઠાનો, વિધિઓ અને કર્મકાંડોથી ભરેલી. દરેક ઇચ્છા માટે અલગ અનુષ્ઠાન: ધન માટે એક, પુત્ર માટે બીજું, સ્વર્ગ માટે ત્રીજું. તેમનું આખું ધાર્મિક જીવન ‘ભોગૈશ્વર્યગતિ’ — ભોગ અને ઐશ્વર્યની પ્રાપ્તિ — તરફ કેન્દ્રિત રહે છે.

સૌથી મહત્વનો શબ્દ છે ‘જન્મકર્મફલપ્રદામ્’ — જે જન્મરૂપી કર્મફળ આપે છે. આ જ આ માર્ગની મર્યાદા છે. કામનાપૂર્વક કરેલાં કર્મો પોતાનું ફળ અવશ્ય આપે છે, પરંતુ તે ફળ નવા જન્મરૂપે જ ભોગવાય છે. સ્વર્ગ પણ કાયમી નથી; પુણ્ય પૂરું થતાં ફરી આ લોકમાં પાછા આવવું પડે છે (જેમ 9.21માં કહ્યું છે). આમ આ ચક્ર ચાલતું રહે છે, મુક્તિ મળતી નથી.

આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે આવા લોકો વેદોના અલ્પ ફળવાળા ભાગમાં આસક્ત થઈને એ પરમ પુરુષાર્થ — આત્મા અને પરમાત્માની પ્રાપ્તિ — ને ભૂલી જાય છે. આ શ્લોક આપણને આપણી પ્રાર્થનાઓ અને ધાર્મિક કર્મોના હેતુ પર વિચાર કરવા પ્રેરે છે.

સંદર્ભ

2.42માં શ્રીકૃષ્ણે વેદવાદરત લોકોની ફૂલો જેવી વાણીનો ઉલ્લેખ કર્યો. અહીં તેઓ તેમની કામનાઓ અને તેમનાં કર્મોના ફળનું વર્ણન કરે છે. આગલા શ્લોક (2.44)માં તેઓ જણાવે છે કે આવા લોકોની બુદ્ધિ સમાધિમાં સ્થિર થઈ શકતી નથી.

જીવન-બોધ

તમારાં ધાર્મિક કર્મો અને પ્રાર્થનાઓના હેતુને પરખો. જો તે માત્ર ભોગ અને ઐશ્વર્ય માટે હોય, તો તે આપણને ચક્રમાં જ બાંધી રાખશે; આત્મવિકાસ માટે કરેલાં કર્મો જ મુક્ત કરે છે.

મુખ્ય શબ્દો

કામાત્મા: જેનું મન કામનાઓથી ભરેલું હોય
સ્વર્ગપર: સ્વર્ગને જ પરમ લક્ષ્ય માનનાર
ભોગૈશ્વર્ય: ભોગ અને ઐશ્વર્ય, સુખ-સંપત્તિ અને પ્રભુત્વ