શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 41

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana .
bahuśākhā hyanantāśca buddhayo.avyavasāyinām ॥

અર્થ

હે કુરુનંદન! આ (કર્મયોગના) માર્ગમાં નિશ્ચયાત્મક બુદ્ધિ એક જ હોય છે; પરંતુ જેમનો કોઈ નિશ્ચય નથી, તેમની બુદ્ધિઓ અનેક શાખાવાળી અને અનંત હોય છે.

શબ્દાર્થ

व्यवसायात्मिका – નિશ્ચયાત્મક, દૃઢ સંકલ્પવાળી
बुद्धिः – બુદ્ધિ
एका – એક જ
इह – આ (માર્ગ)માં
कुरुनन्दन – હે કુરુવંશને આનંદ આપનાર
बहुशाखाः – અનેક શાખાવાળી
हि – કારણ કે
अनन्ताः – અનંત, અસંખ્ય
च – અને
बुद्धयः – બુદ્ધિઓ, વિચારો
अव्यवसायिनाम् – અનિશ્ચિત બુદ્ધિવાળાઓની

અન્વય

कुरुनन्दन, इह व्यवसायात्मिका बुद्धिः एका (भवति); अव्यवसायिनां बुद्धयः हि बहुशाखाः अनन्ताः च (भवन्ति) ।

સમજૂતી

કર્મયોગની પહેલી વિશેષતા છે — ‘વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિ’ — નિશ્ચયાત્મક, એકાગ્ર બુદ્ધિ. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે આ માર્ગ પર ચાલનારની બુદ્ધિ એક જ લક્ષ્ય પર સ્થિર હોય છે: ઈશ્વરપ્રાપ્તિ કે આત્મશુદ્ધિ. તેનાં બધાં કર્મો એ એક જ લક્ષ્ય તરફ વહે છે, જેમ અનેક નદીઓ એક જ સમુદ્ર તરફ.

તેનાથી વિપરીત, જેમની બુદ્ધિમાં નિશ્ચય નથી, તેમની બુદ્ધિ ‘બહુશાખા’ — અનેક શાખાવાળી — હોય છે. એક ઇચ્છા પૂરી થઈ કે બીજી ઊગી નીકળે છે, અને એક-એક ઇચ્છામાંથી અનેક નવી ઇચ્છાઓ ફૂટે છે, જેમ એક વૃક્ષની ડાળીઓમાંથી અગણિત ડાળખાં. આવું મન ક્યારેય શાંત થતું નથી, કારણ કે તેની દિશાઓ ‘અનંત’ છે.

આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે આ નિશ્ચયાત્મક બુદ્ધિ સાચા પ્રમાણ — શાસ્ત્ર અને ગુરુના ઉપદેશ — થી ઉત્પન્ન થાય છે, અને તે અનેક વિરોધી વિચારોનો નાશ કરે છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે મોક્ષ માટે કરેલાં બધાં કર્મોમાં બુદ્ધિ એક જ હોય છે — આત્મપ્રાપ્તિ; જ્યારે ફળ ઇચ્છનારાઓની બુદ્ધિઓ દરેક ફળ માટે જુદી જુદી હોય છે.

આ શ્લોક આધુનિક જીવન માટે એક ખૂબ મહત્વનું સૂત્ર છે. જે વ્યક્તિ દસ દિશામાં દોડે છે, તે ક્યાંય પહોંચતી નથી. સ્પષ્ટ લક્ષ્ય અને એકાગ્ર મન જ સફળતા — લૌકિક અને આધ્યાત્મિક બંને — ની ચાવી છે.

સંદર્ભ

2.40માં શ્રીકૃષ્ણે જણાવ્યું કે કર્મયોગમાં કોઈ પ્રયત્ન વ્યર્થ જતો નથી. અહીં તેઓ તેની પહેલી શરત બતાવે છે — નિશ્ચયાત્મક બુદ્ધિ. આગલા શ્લોકો (2.42–2.44)માં તેઓ એ લોકોનું વર્ણન કરે છે જેમની બુદ્ધિ ભોગોની કામનાથી વિખેરાયેલી રહે છે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં એક સ્પષ્ટ, ઉચ્ચ લક્ષ્ય નક્કી કરો અને તમારી ઊર્જાને તેના પર કેન્દ્રિત કરો. અગણિત ઇચ્છાઓમાં વહેંચાયેલું મન ક્યારેય શાંતિ કે સાચી સિદ્ધિ પામતું નથી.

મુખ્ય શબ્દો

વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિ: નિશ્ચયાત્મક, એકાગ્ર બુદ્ધિ
બહુશાખા: અનેક શાખાવાળી, વિખેરાયેલી
અવ્યવસાયી: જેનો કોઈ દૃઢ નિશ્ચય ન હોય