શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 1

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

सञ्जय उवाच ।
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sañjaya uvāca .
taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam .
viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ ॥

અર્થ

સંજયે કહ્યું — આ રીતે કરુણાથી ઘેરાયેલા, આંસુઓથી ભરેલી અને વ્યાકુળ આંખોવાળા, શોકમાં ડૂબેલા તે અર્જુનને ભગવાન મધુસૂદને આ વચનો કહ્યાં.

શબ્દાર્થ

तम् – તે (અર્જુન)ને
तथा – તે રીતે
कृपया – કરુણાથી, દયાભાવથી
आविष्टम् – ઘેરાયેલા, વશ થયેલા
अश्रुपूर्ण – આંસુઓથી ભરેલી
आकुल-ईक्षणम् – વ્યાકુળ આંખોવાળા
विषीदन्तम् – વિષાદ કરતા, શોકમાં ડૂબેલા
इदम् – આ
वाक्यम् – વચન
उवाच – કહ્યું
मधुसूदनः – મધુ દૈત્યનો નાશ કરનાર — શ્રીકૃષ્ણ

અન્વય

सञ्जयः उवाच — तथा कृपया आविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणं विषीदन्तं तम् (अर्जुनम्) मधुसूदनः इदं वाक्यम् उवाच ।

સમજૂતી

પ્રથમ અધ્યાયના અંતે અર્જુન ધનુષ્ય-બાણ મૂકીને રથના પાછલા ભાગમાં બેસી ગયો હતો. બીજા અધ્યાયની શરૂઆત સંજયના આ વર્ણનથી થાય છે, જે એ જ દૃશ્યને આગળ વધારે છે. સંજય અર્જુનની સ્થિતિનું ત્રણ શબ્દોમાં સચોટ ચિત્ર આપે છે — તે કરુણાથી ઘેરાયેલો છે, તેની આંખો આંસુથી ભરેલી અને વ્યાકુળ છે, અને તે વિષાદ કરી રહ્યો છે.

‘કૃપયા આવિષ્ટમ્’ — આ શબ્દપ્રયોગ ખાસ ધ્યાન આપવા જેવો છે. અર્જુને કરુણા ધારણ નથી કરી, પરંતુ કરુણાએ અર્જુનને પકડી લીધો છે; એટલે કે તે ભાવનાનો સ્વામી નહીં, તેનો ગુલામ બની ગયો છે. આચાર્ય શંકર આ કરુણાને મોહ અને શોકમાંથી જન્મેલી માને છે — આ આત્મજ્ઞાનમાંથી ઊપજેલી સાચી દયા નથી, પણ ‘આ મારા છે’ એવી મમતામાંથી જન્મેલી નબળાઈ છે. વિવેક વિનાની દયા માણસને કર્તવ્યથી દૂર લઈ જાય છે.

અહીં શ્રીકૃષ્ણને ‘મધુસૂદન’ કહ્યા છે — મધુ નામના અસુરનો સંહાર કરનાર. આ નામ સૂચવે છે કે જે ભગવાન બહારના અસુરોનો નાશ કરે છે, તેઓ હવે અર્જુનના અંતરમાં રહેલા મોહરૂપી અસુરનો નાશ કરવાના છે. ગીતાનો સાચો ઉપદેશ અહીંથી શરૂ થાય છે.

આ શ્લોક એક મોટું સત્ય પણ કહે છે — જ્ઞાનની તરસ ઘણી વાર સંકટની ક્ષણે જ જાગે છે. જ્યારે માણસની પોતાની બુદ્ધિ થાકી જાય છે અને તે આંસુ સાથે થંભી જાય છે, ત્યારે જ તે ગુરુની વાણી સાંભળવાને યોગ્ય બને છે.

સંદર્ભ

પ્રથમ અધ્યાય (1.47)માં અર્જુન શોકથી વ્યાકુળ થઈને રથમાં બેસી ગયો હતો. આ શ્લોક એ જ સ્થિતિને આગળ વધારે છે અને સંજય ધૃતરાષ્ટ્રને જણાવે છે કે હવે શ્રીકૃષ્ણ બોલવાના છે. આગલા શ્લોક (2.2)થી શ્રીકૃષ્ણનું પ્રથમ વચન શરૂ થાય છે.

જીવન-બોધ

ભાવનાઓ સારી છે, પરંતુ જ્યારે તે વિવેકને ઢાંકી દે ત્યારે તે નબળાઈ બની જાય છે. સંકટની ક્ષણે ગભરાઈને નિર્ણય લેવાને બદલે કોઈ જ્ઞાની માર્ગદર્શક તરફ વળવું એ જ સમજદારી છે.

મુખ્ય શબ્દો

કૃપા: કરુણા; અહીં મમતામાંથી જન્મેલી મોહયુક્ત દયા
વિષાદ: ઊંડો શોક અને નિરાશા
મધુસૂદન: મધુ દૈત્યનો વધ કરનાર — શ્રીકૃષ્ણનું નામ