શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 67

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano.anuvidhīyate .
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi ॥

અર્થ

કારણ કે વિષયોમાં વિચરતી ઇન્દ્રિયોમાંથી જે (એક પણ) ઇન્દ્રિયની પાછળ મન લાગી જાય છે, તે (એક ઇન્દ્રિય) આ પુરુષની પ્રજ્ઞાને એવી રીતે હરી લે છે જેમ પાણીમાં ચાલતી નાવને પવન તાણી જાય છે.

શબ્દાર્થ

इन्द्रियाणाम् – ઇન્દ્રિયોની
हि – કારણ કે
चरताम् – (વિષયોમાં) વિચરતી
यत् – જે (ઇન્દ્રિય)ની
मनः – મન
अनुविधीयते – પાછળ લાગી જાય છે, અનુસરે છે
तत् – તે
अस्य – આની
हरति – હરી લે છે, તાણી જાય છે
प्रज्ञाम् – પ્રજ્ઞાને, વિવેકને
वायुः – પવન, આંધી
नावम् – નાવને
इव – જેમ
अम्भसि – પાણીમાં

અન્વય

हि चरताम् इन्द्रियाणां (मध्ये) यत् (इन्द्रियम्) मनः अनुविधीयते, तत् अस्य प्रज्ञाम् अम्भसि वायुः नावम् इव हरति ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં કહ્યું કે અયુક્તને બુદ્ધિ મળતી નથી. હવે શ્રીકૃષ્ણ તેનું કારણ એક જીવંત ઉદાહરણથી સમજાવે છે — પાણીમાં તરતી નાવ અને તેને તાણી જતો પવન. આ ઉપમા સ્થિતપ્રજ્ઞ-પ્રકરણનાં સૌથી સુંદર ચિત્રોમાંની એક છે.

આ શ્લોકનો પહેલો મહત્ત્વનો મુદ્દો છે — ‘યત્’ — જે એક ઇન્દ્રિયની પાછળ. આચાર્ય શંકર અને અન્ય ટીકાકારો સ્પષ્ટ કરે છે કે બુદ્ધિના વિનાશ માટે બધી ઇન્દ્રિયોનું ભટકવું જરૂરી નથી; એક જ ઇન્દ્રિય પૂરતી છે. જેમ નાવમાં એક જ કાણું તેને ડુબાડવા પૂરતું છે, તેમ એક પણ અસંયમિત ઇન્દ્રિય — પછી તે જીભ હોય, આંખ હોય કે કાન — આખી પ્રજ્ઞાને તાણી જઈ શકે છે. એક પ્રાચીન શ્લોકમાં આ જ વાત કહી છે કે હરણ શબ્દથી, હાથી સ્પર્શથી, પતંગિયું રૂપથી, માછલી સ્વાદથી અને ભમરો ગંધથી — એક-એક ઇન્દ્રિયને કારણે નાશ પામે છે; તો જે માણસ પાંચેયને વશ હોય, તેની તો વાત જ શી!

બીજો મુદ્દો છે — ‘મનોઽનુવિધીયતે’ — મન જ્યારે ઇન્દ્રિયની પાછળ લાગી જાય છે. ઇન્દ્રિયો પોતે દોષિત નથી; તે તો વિષયોનો અનુભવ કરવાનાં સાધનો છે. સમસ્યા ત્યારે થાય છે જ્યારે મન, જેણે ઇન્દ્રિયોના માલિક બનવું જોઈએ, તે તેમનું અનુયાયી બની જાય છે. કઠોપનિષદના રથ-રૂપકમાં પણ આ જ છે — ઇન્દ્રિયો ઘોડા છે, મન લગામ, બુદ્ધિ સારથિ. જ્યારે લગામ ઘોડાઓ પ્રમાણે ચાલવા લાગે, ત્યારે સારથિ લાચાર બની જાય છે.

હવે ઉપમા પર વિચાર કરો. નાવ પાણી પર છે, એ સ્વાભાવિક છે — માણસ સંસારમાં છે. નાવનો હેતુ છે કિનારે પહોંચવું. જ્યાં સુધી હલેસાં અને નાવિકનું નિયંત્રણ છે, ત્યાં સુધી નાવ સાચી દિશામાં ચાલે છે. પણ જ્યારે તેજ આંધી ફૂંકાય છે અને નાવિકનું નિયંત્રણ છૂટી જાય છે, ત્યારે નાવ ભટકીને વમળમાં ડૂબી જાય છે. અહીં નાવ છે પ્રજ્ઞા, પાણી છે સંસાર, આંધી છે ઇન્દ્રિયો પાછળ દોડતું મન, અને કિનારો છે આત્મજ્ઞાન.

આ શ્લોક બતાવે છે કે સાવધાની સંપૂર્ણ હોવી જોઈએ. ઘણા લોકો મોટા ભાગનાં ક્ષેત્રોમાં સંયમી હોય છે, પણ એક ક્ષેત્રમાં નબળા રહી જાય છે — અને એ જ એક નબળાઈ તેમના આખા જીવનને ડુબાડી દે છે. પોતાની એ એક નબળી ઇન્દ્રિયને ઓળખવી અને તેના પર વિશેષ ધ્યાન આપવું એ જ સમજદારી છે.

સંદર્ભ

2.66માં કહ્યું કે અયુક્તને ન બુદ્ધિ મળે છે, ન શાંતિ. આ શ્લોક તેનું કારણ બતાવે છે — વિષયોમાં ભટકતી એક ઇન્દ્રિય પણ મનને ખેંચીને પ્રજ્ઞાને તાણી જાય છે. આગલા શ્લોક (2.68)માં શ્રીકૃષ્ણ તેનો નિષ્કર્ષ આપે છે — તેથી જેની બધી ઇન્દ્રિયો બધી બાજુથી વશમાં છે, તેની જ પ્રજ્ઞા સ્થિર છે.

જીવન-બોધ

પોતાની એ એક ઇન્દ્રિય કે ટેવને ઓળખો જેનાથી તમે સૌથી વધુ ભટકી જાઓ છો, અને તેના પર વિશેષ ચોકી રાખો. નાવને ડુબાડવા માટે એક કાણું જ પૂરતું હોય છે.

મુખ્ય શબ્દો

અનુવિધાન: પાછળ પાછળ ચાલવું, અનુસરવું
પ્રજ્ઞા: વિવેકપૂર્ણ, સ્થિર બુદ્ધિ
નૌકા-વાયુ ઉપમા: પાણીમાં નાવને તાણી જતો પવન — ભટકતા મનનું પ્રતીક