ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 32

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam .
sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam ॥

અર્થ

હે પાર્થ! આપમેળે પ્રાપ્ત થયેલું અને સ્વર્ગના ખુલ્લા દ્વાર સમાન આવું યુદ્ધ ભાગ્યશાળી ક્ષત્રિયોને જ પ્રાપ્ત થાય છે.

શબ્દાર્થ

  • यदृच्छया – આપમેળે, માગ્યા વિના
  • च – અને
  • उपपन्नम् – પ્રાપ્ત થયેલું
  • स्वर्गद्वारम् – સ્વર્ગનું દ્વાર
  • अपावृतम् – ખુલ્લું
  • सुखिनः – સૌભાગ્યશાળી, સુખી
  • क्षत्रियाः – ક્ષત્રિયો
  • पार्थ – હે પાર્થ
  • लभन्ते – પ્રાપ્ત કરે છે
  • युद्धम् – યુદ્ધ
  • ईदृशम् – આવું

અન્વય

पार्थ, यदृच्छया च उपपन्नम् अपावृतं स्वर्गद्वारम् ईदृशं युद्धं सुखिनः क्षत्रियाः लभन्ते ।

સમજૂતી

સ્વધર્મની વાતને આગળ વધારતાં શ્રીકૃષ્ણ આ યુદ્ધને એક દુર્લભ અવસર તરીકે રજૂ કરે છે. તેઓ કહે છે — આ યુદ્ધ તેં પોતે નથી માગ્યું; તે ‘યદૃચ્છયા’ — આપમેળે, પરિસ્થિતિઓને કારણે — તારી સામે આવ્યું છે. અને આ સ્વર્ગનું ખુલ્લું દ્વાર છે.

પ્રાચીન ક્ષત્રિયધર્મ અનુસાર જે યોદ્ધો ધર્મયુદ્ધમાં વીરતાથી લડે છે, તેને સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ થાય છે. શ્રીકૃષ્ણ અહીં અર્જુનની એ જ પરંપરાગત માન્યતાથી વાત કરે છે, જેને અર્જુન પોતે જાણે છે અને માને છે. અર્જુને પ્રથમ અધ્યાયમાં ડર વ્યક્ત કર્યો હતો કે યુદ્ધથી નરક મળશે; શ્રીકૃષ્ણ ઊલટું બતાવે છે કે ધર્મયુદ્ધથી સ્વર્ગનું દ્વાર ખૂલે છે.

‘સુખિનઃ ક્ષત્રિયાઃ’ — ભાગ્યશાળી ક્ષત્રિયો — એમ કહીને શ્રીકૃષ્ણ જણાવે છે કે આવો અવસર દરેકને મળતો નથી. એક યોદ્ધાનું જીવન આવા જ ધર્મસંકટમાં પોતાનો ધર્મ સિદ્ધ કરવા માટે હોય છે.

એ ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ કે અહીં સ્વર્ગનો ઉલ્લેખ ગીતાનું અંતિમ લક્ષ્ય નથી. શ્રીકૃષ્ણ આગળ (2.42–2.46) સ્વર્ગ જેવાં ફળોની કામનાથી પણ ઉપર ઊઠવાનું શિક્ષણ આપશે. અહીં તેઓ અર્જુનના સ્તરે ઊતરીને, તેની પોતાની માન્યતાઓના આધારે તેને સમજાવે છે. જીવનમાં પણ, જ્યારે કોઈ કઠિન જવાબદારી આપમેળે આપણી સામે આવે, ત્યારે તેને બોજ નહીં, પણ પોતાની ક્ષમતા સિદ્ધ કરવાનો અવસર માનવો જોઈએ.

સંદર્ભ

2.31માં શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે ક્ષત્રિય માટે ધર્મયુદ્ધથી ચડિયાતું કંઈ નથી. અહીં તેઓ આ યુદ્ધને સ્વર્ગનું ખુલ્લું દ્વાર કહે છે. આગલા શ્લોક (2.33)માં તેઓ જણાવે છે કે યુદ્ધ ન કરવાથી અર્જુનને શું નુકસાન થશે.

જીવન-બોધ

જે કઠિન જવાબદારી માગ્યા વિના જીવનમાં આવી પડે, તેને ભાગ્યનો અવસર સમજો. આવી ક્ષણો જ વ્યક્તિના ચારિત્ર્ય અને ક્ષમતાને નિખારે છે.

મુખ્ય શબ્દો

યદૃચ્છા
આપમેળે, પ્રયત્ન વિના પ્રાપ્ત થવું
સ્વર્ગદ્વાર
સ્વર્ગનું દ્વાર
અપાવૃત
ખુલ્લું

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક