શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 34

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te.avyayām .
sambhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate ॥

અર્થ

અને લોકો પણ તારી કાયમી અપકીર્તિની વાતો કરશે; અને સન્માનિત વ્યક્તિ માટે અપકીર્તિ મૃત્યુથી પણ વધારે (દુઃખદાયક) હોય છે.

શબ્દાર્થ

अकीर्तिम् – અપયશ
च अपि – અને વળી
भूतानि – લોકો, પ્રાણીઓ
कथयिष्यन्ति – કહેશે, ચર્ચા કરશે
ते – તારી
अव्ययाम् – કાયમી, સદા રહેનારી
सम्भावितस्य – સન્માનિત વ્યક્તિ માટે
च – અને
अकीर्तिः – અપયશ
मरणात् – મૃત્યુથી
अतिरिच्यते – વધારે હોય છે

અન્વય

भूतानि च अपि ते अव्ययाम् अकीर्तिं कथयिष्यन्ति । सम्भावितस्य च अकीर्तिः मरणात् अतिरिच्यते ।

સમજૂતી

શ્રીકૃષ્ણ હવે લોકદૃષ્ટિથી તર્ક આપે છે. અર્જુન માત્ર એક વ્યક્તિ નથી, પણ પોતાના યુગનો સૌથી પ્રસિદ્ધ ધનુર્ધર છે. તેની વીરતાની કથાઓ સર્વત્ર જાણીતી છે. જો તે યુદ્ધની બરાબર પહેલાં પાછો હટી જાય, તો લોકો તેની આ ‘કાયરતા’ની ચર્ચા પેઢીઓ સુધી કરશે — ‘અવ્યયામ્ અકીર્તિમ્’ — એવી અપકીર્તિ જે ક્યારેય ભૂંસાશે નહીં.

બીજી પંક્તિ એક ઊંડું સામાજિક સત્ય કહે છે: ‘સમ્ભાવિતસ્ય ચાકીર્તિર્મરણાદતિરિચ્યતે’ — સન્માનિત વ્યક્તિ માટે અપમાન મૃત્યુથી પણ ખરાબ છે. મૃત્યુ એક વાર આવે છે અને પૂરું થઈ જાય છે, પરંતુ અપયશ જીવનભર અને તે પછી પણ પીછો કરે છે. જે વ્યક્તિએ જીવનભર સન્માન મેળવ્યું હોય, તેના માટે તે ગુમાવવું અસહ્ય હોય છે.

કોઈ પૂછી શકે કે આત્મજ્ઞાનનો ઉપદેશ આપનાર શ્રીકૃષ્ણ યશ-અપયશ જેવી વાત કેમ કરે છે? ઉત્તર એ છે કે શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને દરેક સ્તરે સમજાવી રહ્યા છે — આધ્યાત્મિક, નૈતિક અને સામાજિક. જેને ઉચ્ચતમ તર્ક સમજાય નહીં, તેને સામાન્ય જીવનનો તર્ક પણ સમજાવો જોઈએ. આચાર્ય શંકર આને લૌકિક તર્ક કહે છે.

આ શ્લોક આપણને એ પણ શીખવે છે કે આપણી પ્રતિષ્ઠા આપણાં કર્મોથી બને છે, અને તેનું સન્માન કરવું આપણી જવાબદારી છે — ખાસ કરીને જ્યારે ઘણા લોકો આપણા પર ભરોસો રાખતા હોય.

સંદર્ભ

2.33માં શ્રીકૃષ્ણે યુદ્ધ ન કરવાથી પાપ અને અપકીર્તિની વાત કહી. અહીં તેઓ અપકીર્તિની ગંભીરતા બતાવે છે. આગલા શ્લોક (2.35)માં તેઓ કહે છે કે મહારથીઓ અર્જુનને ભયભીત સમજશે.

જીવન-બોધ

તમારી પ્રતિષ્ઠા તમારાં કર્મોથી બને છે અને ઘણા લોકો તેના પર ભરોસો કરે છે. નિર્ણાયક ક્ષણે પોતાનાં મૂલ્યો અને કર્તવ્યથી પાછા હટવું વર્ષોના કમાયેલા સન્માનને ભૂંસી શકે છે.

મુખ્ય શબ્દો

અકીર્તિ: અપયશ, બદનામી
સમ્ભાવિત: સન્માનિત, પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિ
અવ્યય: જે ક્યારેય ન ભૂંસાય, કાયમી