ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ
ભગવાનના વિશ્વરૂપનું દર્શન.
55 શ્લોક
આ અધ્યાયના બધા શ્લોક
- 11.1 – अर्जुन उवाच – અર્જુન બોલ્યા — મારા પર કૃપા કરવા માટે આપે જે પરમ ગોપનીય, અધ્યાત્મ નામે ઓળખાતું વચન કહ્યું, તેનાથી મારો આ…
- 11.2 – भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ – હે કમળનયન! મેં આપની પાસેથી પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ અને પ્રલયનું વિસ્તારથી વર્ણન સાંભળ્યું છે, અને આપનો અવિનાશી…
- 11.3 – एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर – હે પરમેશ્વર! આપ પોતાના વિશે જેવું કહો છો તે બરાબર એવું જ છે. છતાં હે પુરુષોત્તમ!
- 11.4 – मन्यसे यदि तच्छक्यं मया – હે પ્રભો! જો આપ માનતા હો કે એ રૂપ મારા વડે જોઈ શકાય તેમ છે, તો હે યોગેશ્વર!
- 11.5 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાન બોલ્યા — હે પાર્થ! મારાં સેંકડો અને હજારો રૂપોને જો — જે અનેક પ્રકારનાં, દિવ્ય અને અનેક રંગ તથા…
- 11.6 – पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा – હે ભારત! (મારામાં) આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, બંને અશ્વિનીકુમારો અને મરુદ્ગણોને જો; અને પહેલાં કદી ન જોયેલાં…
- 11.7 – इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् – હે ગુડાકેશ! આજે અહીં મારા આ શરીરમાં એક જ સ્થાને રહેલા ચર-અચર સહિત સમગ્ર જગતને જો, અને બીજું જે કંઈ તું જોવા…
- 11.8 – न तु मां शक्यसे – પરંતુ તું તારી આ પ્રાકૃત આંખોથી મને જોઈ શકે તેમ નથી; તેથી હું તને દિવ્ય ચક્ષુ આપું છું — (તેના વડે) મારા…
- 11.9 – सञ्जय उवाच – સંજય બોલ્યા — હે રાજન્! આમ કહીને મહાયોગેશ્વર શ્રીહરિએ પછી અર્જુનને પોતાનું પરમ ઐશ્વર્યમય રૂપ બતાવ્યું.
- 11.10 – अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् – ભગવાને એવું રૂપ બતાવ્યું જેમાં અનેક મુખ અને અનેક નેત્રો હતાં, અનેક અદ્ભુત દૃશ્યો હતાં, જે અનેક દિવ્ય…
- 11.11 – दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् – એ રૂપે દિવ્ય માળાઓ અને દિવ્ય વસ્ત્રો ધારણ કર્યાં હતાં, દિવ્ય સુગંધી લેપ લગાવેલા હતા; તે સર્વ આશ્ચર્યોથી…
- 11.12 – दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता – જો આકાશમાં એકસાથે હજાર સૂર્યોનો પ્રકાશ ઉદય પામે, તો તે કદાચ એ મહાત્મા (વિશ્વરૂપ પરમેશ્વર)ના પ્રકાશ જેવો થઈ…
- 11.13 – तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा – તે સમયે પાંડુપુત્ર અર્જુને દેવોના દેવ (શ્રીકૃષ્ણ)ના શરીરમાં અનેક પ્રકારે વિભક્ત સમગ્ર જગતને એક જ સ્થાને…
- 11.14 – ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा – ત્યારે વિસ્મયથી ભરાયેલા અને રોમાંચિત થયેલા ધનંજય અર્જુને એ દેવને મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યા અને હાથ જોડીને…
- 11.15 – अर्जुन उवाच – અર્જુન બોલ્યા — હે દેવ! હું આપના શરીરમાં સર્વ દેવોને, વિવિધ પ્રકારનાં પ્રાણીઓના સમૂહોને, કમળના આસન પર…
- 11.16 – अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं – હે વિશ્વેશ્વર! હું આપને અનેક ભુજાઓ, ઉદરો, મુખો અને નેત્રોવાળા, સર્વ તરફથી અનંત રૂપવાળા જોઉં છું. હે વિશ્વરૂપ!
- 11.17 – किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च – હું આપને મુકુટ, ગદા અને ચક્ર ધારણ કરેલા, સર્વ તરફ પ્રકાશતા તેજના પુંજરૂપે જોઉં છું; આપ ચારે તરફથી જોવામાં…
- 11.18 – त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं – આપ જ જાણવા યોગ્ય પરમ અક્ષર (અવિનાશી બ્રહ્મ) છો, આપ જ આ વિશ્વના પરમ આશ્રય છો, આપ જ અવિનાશી અને શાશ્વત ધર્મના…
- 11.19 – अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य- – હું આપને આદિ, મધ્ય અને અંત વિનાના, અનંત સામર્થ્યવાળા, અગણિત ભુજાઓવાળા, ચંદ્ર અને સૂર્યરૂપી નેત્રોવાળા…
- 11.20 – द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि – હે મહાત્મન્! સ્વર્ગ અને પૃથ્વી વચ્ચેનો આ સમગ્ર અવકાશ અને બધી દિશાઓ એકલા આપનાથી જ વ્યાપ્ત છે.
- 11.21 – अमी हि त्वां सुरसङ्घा – આ દેવતાઓના સમૂહો આપનામાં જ પ્રવેશી રહ્યા છે; કેટલાક ભયભીત થઈને હાથ જોડીને આપનું ગુણગાન કરે છે.
- 11.22 – रुद्रादित्या वसवो ये च – રુદ્રો, આદિત્યો, વસુઓ, સાધ્યો, વિશ્વેદેવો, બંને અશ્વિનીકુમારો, મરુદ્ગણો, ઊષ્મપા (પિતૃઓ) તથા ગંધર્વો, યક્ષો…
- 11.23 – रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं – હે મહાબાહો! આપના અનેક મુખો અને નેત્રોવાળા, અનેક ભુજાઓ, જાંઘો અને પગોવાળા, અનેક ઉદરોવાળા તથા અનેક વિકરાળ…
- 11.24 – नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं – હે વિષ્ણો! આકાશને સ્પર્શતા, દેદીપ્યમાન, અનેક રંગોવાળા, પહોળાં મુખોવાળા અને ઝળહળતાં વિશાળ નેત્રોવાળા આપને…
- 11.25 – दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि – આપના વિકરાળ દાઢોવાળા અને પ્રલયકાળના અગ્નિ જેવા ઝળહળતા મુખો જોતાં જ મને દિશાઓનું ભાન રહ્યું નથી અને શાંતિ પણ…
- 11.26 – अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य – અને આ ધૃતરાષ્ટ્રના સર્વ પુત્રો રાજાઓના સમૂહો સાથે, ભીષ્મ, દ્રોણ અને તે સૂતપુત્ર કર્ણ, અમારા પક્ષના મુખ્ય…
- 11.27 – वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति – તેઓ સૌ ઝડપથી આપના વિકરાળ દાઢોવાળા ભયાનક મુખોમાં પ્રવેશી રહ્યા છે; અને કેટલાક તો ચૂરેચૂરા થયેલાં માથાં સાથે…
- 11.28 – यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः – જેમ નદીઓના અનેક જળપ્રવાહો સમુદ્ર તરફ જ મુખ કરીને વેગથી વહે છે, તેમ મનુષ્યલોકના આ વીરો આપનાં ચારે બાજુથી…
- 11.29 – यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा – જેમ પતંગિયાં પોતાના જ નાશ માટે અત્યંત વેગથી સળગતા અગ્નિમાં કૂદી પડે છે, તેમ આ સર્વ લોકો પણ પોતાના નાશ માટે…
- 11.30 – लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्- – હે વિષ્ણો! આપ પોતાનાં પ્રજ્વલિત મુખોથી ચારે બાજુથી સર્વ લોકોને ગળી જતાં વારંવાર ચાટી રહ્યા છો; આપની ઉગ્ર…
- 11.31 – आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो – મને કહો કે આટલા ઉગ્ર રૂપવાળા આપ કોણ છો? હે દેવશ્રેષ્ઠ! આપને નમસ્કાર હો, આપ પ્રસન્ન થાઓ.
- 11.32 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું — હું લોકોનો ક્ષય કરનાર, પૂર્ણ રીતે વધેલો કાળ છું, અને અત્યારે અહીં આ લોકોનો સંહાર કરવામાં…
- 11.33 – तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व – તેથી તું ઊભો થા, યશ પ્રાપ્ત કર અને શત્રુઓને જીતીને સમૃદ્ધ રાજ્ય ભોગવ.
- 11.34 – द्रोणं च भीष्मं च – દ્રોણ, ભીષ્મ, જયદ્રથ, કર્ણ તથા બીજા પણ વીર યોદ્ધાઓ, જે મારા વડે પહેલેથી હણાયેલા છે, તેમને તું હણ.
- 11.35 – सञ्जय उवाच – સંજયે કહ્યું — કેશવનાં આ વચનો સાંભળીને મુકુટધારી અર્જુન હાથ જોડીને, ધ્રૂજતો, નમસ્કાર કરીને અને અત્યંત ભયભીત…
- 11.36 – अर्जुन उवाच – અર્જુને કહ્યું — હે હૃષીકેશ! એ યોગ્ય જ છે કે આપના કીર્તનથી આખું જગત હર્ષિત થાય છે અને આપમાં અનુરાગ પામે છે…
- 11.37 – कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् – હે મહાત્મન્! આપ બ્રહ્માથી પણ શ્રેષ્ઠ અને તેમના પણ આદિકર્તા છો, તો સિદ્ધગણ આપને નમસ્કાર કેમ ન કરે?
- 11.38 – त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्- – આપ આદિદેવ અને સનાતન પુરુષ છો; આપ આ વિશ્વના પરમ આશ્રય છો. આપ જ જાણનાર, જાણવા યોગ્ય અને પરમ ધામ છો. હે અનંતરૂપ!
- 11.39 – वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः – આપ જ વાયુ, યમ, અગ્નિ, વરુણ, ચંદ્ર, પ્રજાપતિ અને પ્રપિતામહ છો.
- 11.40 – नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते – હે સર્વસ્વરૂપ! આપને આગળથી નમસ્કાર, પાછળથી નમસ્કાર, સર્વ બાજુથી આપને નમસ્કાર હો. હે અનંત સામર્થ્યવાળા!
- 11.41 – सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं – આપની આ મહિમા ન જાણતાં, આપને માત્ર સખા માનીને, અસાવધાનીથી કે પ્રેમથી પણ મેં જે ‘હે કૃષ્ણ! હે યાદવ! હે સખા!
- 11.42 – यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि – અને હે અચ્યુત! મજાકમાં, ફરતાં, સૂતાં, બેસતાં કે જમતાં, એકાંતમાં અથવા બીજાની સામે પણ, મેં જે આપનો અનાદર કર્યો…
- 11.43 – पितासि लोकस्य चराचरस्य – આપ આ ચરાચર જગતના પિતા છો, પૂજનીય છો અને સૌથી મોટા ગુરુ છો. હે અનુપમ પ્રભાવવાળા!
- 11.44 – तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं – તેથી હું શરીરને ભૂમિ પર મૂકી પ્રણામ કરીને, સ્તુતિ યોગ્ય એવા આપ ઈશ્વરને પ્રસન્ન કરવા પ્રાર્થું છું. હે દેવ!
- 11.45 – अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा – પહેલાં કદી ન જોયેલું આ રૂપ જોઈને હું હર્ષિત છું, પણ સાથે મારું મન ભયથી અત્યંત વ્યાકુળ પણ છે. હે દેવ!
- 11.46 – किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तं – હું આપને પહેલાંની જેમ જ મુગટધારી, ગદાધારી અને હાથમાં ચક્ર લીધેલા જોવા ઇચ્છું છું. હે સહસ્રબાહુ!
- 11.47 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું — હે અર્જુન! મેં પ્રસન્ન થઈને મારી યોગશક્તિથી તને આ પરમ રૂપ બતાવ્યું છે — જે તેજોમય…
- 11.48 – न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्- – હે કુરુવંશના શ્રેષ્ઠ વીર! મનુષ્યલોકમાં આવા રૂપવાળો હું ન વેદો અને યજ્ઞોના અધ્યયનથી, ન દાનથી, ન ક્રિયાઓથી અને…
- 11.49 – मा ते व्यथा मा – મારા આવા ભયંકર રૂપને જોઈને તું વ્યથિત ન થા અને મૂંઝાઈશ પણ નહીં.
- 11.50 – सञ्जय उवाच – સંજયે કહ્યું — અર્જુનને આ પ્રમાણે કહીને વાસુદેવે ફરીથી પોતાનું રૂપ બતાવ્યું અને એ મહાત્માએ ફરી સૌમ્ય શરીર…
- 11.51 – अर्जुन उवाच – અર્જુને કહ્યું — હે જનાર્દન! આપનું આ સૌમ્ય માનવરૂપ જોઈને હવે હું શાંતચિત્ત થયો છું અને મારી સ્વાભાવિક…
- 11.52 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું — મારું જે આ રૂપ તેં જોયું છે, તેનું દર્શન અત્યંત દુર્લભ છે.
- 11.53 – नाहं वेदैर्न तपसा न – જે રીતે તેં મને જોયો છે, તે રીતે હું ન વેદોથી, ન તપથી, ન દાનથી અને ન યજ્ઞથી જોઈ શકાઉં છું.
- 11.54 – भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन – પરંતુ હે પરંતપ અર્જુન! માત્ર અનન્ય ભક્તિ દ્વારા જ આવા પ્રકારનો હું તત્ત્વથી જાણી શકાઉં છું, પ્રત્યક્ષ જોઈ…
- 11.55 – मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः – હે પાંડવ! જે મારે માટે જ કર્મ કરે છે, મને જ પરમ લક્ષ્ય માને છે, મારો ભક્ત છે, આસક્તિરહિત છે અને સર્વ પ્રાણીઓ…